समुद्र, रामेश्वर र सेतु

यसै बीचमा ‘समुद्र आएन’ भनेर रघुनाथ रिसाए। आँखा रातारातो पारेर उनले लक्ष्मणका सामु हुकुम गरे: ‘हे भाइ, यसले हामीलाई साधारण मानिस ठानेर आज भेटसम्म गरेन; तिमी यसको तमासा हेर।’

शब्दार्थ: यै बिच्मा = यसै बीचमा · सागर् = सागर, समुद्र · लाल् लाल् = रातारातो · सामान्य = साधारण · भेटै = भेटसम्म · तमासा = तमासा, ढिठ्याइँ

समुद्र सुकाउनका लागि धनु लिएर उनले जसै बाण ताने, तसै रामको भयङ्कर रूप देखेर पृथ्वी पनि काँपिन्। समुद्रको पानी चार कोससम्म पुग्यो, दसै दिशा अँध्यारा भए, र जलमा जति जन्तु थिए, ती सबैमा खलबल मच्चियो।

शब्दार्थ: सागर्शोषण = समुद्र सुकाउने काम · बाण = बाण (१९५४ र १९६७ अनुसार) · खैंचनू भो = तान्नुभयो · कामिन् = काँपिन् · दस् दिक् = दसै दिशा · खल्बलाई = खलबलिएर

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘बाम्’ थियो; १९५४ र १९६७ का छापा अनुसार ‘बाण’ राखिएको छ। वाल्मीकि रामायणमा राम तीन दिन किनारमा कुश ओछ्याएर समुद्रको आराधना गर्छन्, अनि समुद्रमा बाण हान्छन्; यहाँ त्यो पर्खाइको वर्णन छैन, र बाण तान्दा नै समुद्र डराएर आउँछन्।

यस्तो देखेर डराएका समुद्रले त्यहाँ एउटा सुन्दर रूप धारण गरे, र भेटी र सत्कारका लागि राम्रा-राम्रा रत्न लिएर झटपट श्रीरामचन्द्रको शरणमा गए। भेटी अगाडि राखेर, सबै सेखी र शान त्यागेर उनले पाउमा परी दण्डवत् पनि गरे।

शब्दार्थ: सुन्दर् = सुन्दर · स्वरुप् = स्वरूप, रूप · भेटी = भेटी, उपहार · खातिरलाइ = सत्कारका लागि · दण्डवत् = दण्डवत्, लम्पसार प्रणाम · सेखि सान् = सेखी र शान, घमण्ड

हात जोडेर, धैर्य धरेर उनले स्तुति र बिन्ती गरे: ‘हे नाथ, म त यसै जड हुँ; अलिकति पनि चेत नपाई सीतानाथ प्रभुलाई मैले कसरी चिन्नु? अहिले प्रभुले चेत दिनुभएपछि म हजुरकहाँ आएर शरण परेँ। म बाटो दिन्छु; दया रहोस्, म अनाथ छु’ भनेर उनले हात जोडी बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: हात् जोरी = हात जोडेर · धिर् = धैर्य · जड् = जड, चेतनाहीन · चेत् = चेत, होस · रस्ता = बाटो · अनाथ् = अनाथ, असहाय

टिप्पणी: १९५४ को छापाले यहाँ अध्यात्म रामायणको ‘जडोऽहं राम ते सृष्टः सृजता निखिलं जगत्’ पाउ फुटनोटमा दिएको छ: हे राम, सारा जगत् सिर्जने हजुरले नै मलाई जड बनाउनुभयो।

समुद्रका यी वचन सुनेर हुकुम भयो: ‘तिमीले साँचो भन्यौ, तापनि “लौ यसलाई हान्” भनेर ताकिएको बाणलाई ठाउँ त खटाउनुपर्‍यो। मेरो बाण काम नगरी अहिले यसै फर्किँदैन। ज्यान जोगाउँछौ भने बदलामा अवश्य केही देऊ; यो बाण कुनै हालतमा टर्दैन।’

शब्दार्थ: साँचो = साँचो, सत्य · बाण्को = बाणको · थान् = थान, ठाउँ, निसाना · खटाउना कन = खटाउनका लागि · ज्यान् = ज्यान, प्राण · बदला = बदला, सट्टा

श्रीरामचन्द्रको यति हुकुम सुनेर समुद्रले हात जोडेर बिन्ती गरे: ‘उत्तर दिशामा पर्ने द्रुमकुल्यमा पापीहरू छन्; ती अहिर हुन्। मालिकको यही बाणले त्यहाँ जति पापी छन्, सबैको नाश गरोस्। यस कामले हजुरको अनाथ, गरिब दास मेरो सबै ताप हरोस्।’

शब्दार्थ: पापी = पापी · द्रुमकुल्यमा = द्रुमकुल्य (ठाउँ) मा · अहिर = अहिर, आभीर · उत्तर् = उत्तर · ठाकुर्का = मालिकका, प्रभुका · ताप् = ताप, कष्ट

टिप्पणी: अहिर (आभीर) पुराना ग्रन्थमा नाम आउने एक जाति हुन्; उनलाई ‘पापी’ भन्ने यहाँ समुद्रको भनाइ हो। वाल्मीकि रामायणमा पनि समुद्रले उत्तरको द्रुमकुल्यमा आभीरहरू मुख्य भएका पापी दस्यु बस्छन् भनेर बाण त्यतै हान्न भन्छन्; त्यहाँ बाण खसेको ठाउँ मरुकान्तार (मरुभूमि) बन्छ, र रामले त्यसलाई वर दिन्छन्।

यति बिन्ती सुनेर प्रभु खुब हर्षित भए, र तुरुन्तै त्यही बाण हानेर सबै (ताप) हरिदिए। बाण रिसले गएर पापीहरूको नाश गरायो, र काम सकेर फर्की ठोक्रोमै आएर पस्यो।

शब्दार्थ: हर्ष = हर्ष, खुसी · सकल = सबै · जल्दि = छिट्टै, तुरुन्तै · रिस सित = रिससँग · सकि कन = सकेर · ठोक्रैमा = ठोक्रोमै, तीरको ढोक्रोमा

यसै बीचमा ती समुद्रले चरणमा पसारिएर बिन्ती गरे: ‘बलियो सेतु हालेर लस्कर तारे हजुरको खुब कीर्ति रहनेछ। सेतु बाँध्न नल समर्थ छन्; यिनले वरदान पनि पाएका छन्। यी विश्वकर्माका छोरा हुन्; यिनै सेतु बाँधून्।’

शब्दार्थ: कीर्ति = कीर्ति, यश · सेतु = सेतु, पुल · लस्कर् = लस्कर, सेना · समर्थ = सक्षम · वर्दान् = वरदान · विश्वकर्मसुत = विश्वकर्माका छोरा

यति बिन्ती गरेर, पाउमा परेर समुद्र फेरि अदृश्य भए। समुद्रको बिन्ती सुनेर नल पनि रामका सामु गए। ‘तिमी छिट्टै सेतु बनाऊ’ भनेर नललाई हुकुम भयो, र नलले लस्कर साथमा लिएर छिट्टै सेतु बनाए।

शब्दार्थ: पाउ = पाउ, खुट्टा · अदृश्यै = अदृश्य नै · हजुर्मा = सामु, नजिक · चाँडै = छिट्टै · जल्दि = छिट्टै · बनाया = बनाए

नलले खुसी भएर सबै वीरको तेज जगाए, र वरिपरि जति रूख र पर्वत थिए, सबै मगाए। उनीहरू अघि सरेर जसै सेतु बाँध्न थाले, तसै रघुनाथले ‘शिव’ भनेर एउटा मूर्ति स्थापना गरे।

शब्दार्थ: तेज् = तेज, जोश · जगाई = जगाएर · वृक्ष = रूख · पर्वत् = पर्वत, पहाड · मगाई = मगाएर · थाप्या = थापे, स्थापना गरे

टिप्पणी: सेतु बाँध्ने बेला रामले शिवको मूर्ति स्थापना गरेको यो प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणअनुसार हो; वाल्मीकि रामायणमा यहाँ यस्तो स्थापना र पूजाको वर्णन छैन।

‘अबउप्रान्त यसको नाम रामेश्वर चलोस्। जसले यहाँ सङ्कल्प लिएर, गङ्गाजल लिन काशी गई, त्यो जल ल्याएर (रामेश्वरलाई) नुहाइदिन्छ, र “यो बगोस्” भनेर त्यो कामरु (गाग्रो) समुद्रको जलमा फ्याँक्छ, त्यो मानिस मुक्त होस्।’ रघुनाथको यस्तो हुकुम भयो।

शब्दार्थ: रामेश्वर् = रामेश्वर · सङ्कल्प = सङ्कल्प, प्रण · गङ्गाजल् = गङ्गाजल · नुहाई दिई = नुहाइदिएर · कामरु = गाग्रो (१९५४ को शब्दार्थअनुसार) · मुक्त = मुक्त

पाठ पक्का छैन: ‘कामरु’ लाई १९५४ को छापाको शब्दार्थले ‘गाग्रो’ भनेको छ, त्यसैले यहाँ गङ्गाजल ल्याएको भाँडो भनी पढिएको छ; यो तीर्थयात्रीले जल बोक्ने काँवर पनि हुन सक्छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले शब्द नउल्थाई ‘कामरू’ नै राखेको छ। रामेश्वरको नाम र यो फल अध्यात्म रामायणअनुसार हो; वाल्मीकि रामायणमा यो प्रसङ्ग छैन।

पहिलो दिन छपन्न कोस सेतु बाँधे, दोस्रो दिन असी कोस। तेस्रो दिन सबैले कम्मर कसेर चौरासी कोस सके। चौथो दिन अठासी कोस सके, र बाँकी बयानब्बे कोस पाँचौँ दिनमा सके। जाँच गरियो; कतै एउटा पनि दोष निस्केन।

शब्दार्थ: छपन्न = छपन्न (५६) · असी = असी (८०) · कम्मर् = कम्मर · अट्ठासि = अठासी (८८) · बयानब्य = बयानब्बे (९२) · दोष् = दोष, खोट

टिप्पणी: पाँच दिनको जम्मा ४०० कोस हुन्छ; एक योजनलाई चार कोस मान्दा यो सय योजन हो। वाल्मीकि रामायणमा पाँच दिनमा क्रमशः १४, २०, २१, २२ र २३ योजन सेतु बनेको छ; कोसमा यिनै अङ्क यहाँ आएका छन्।

त्यही बाटो भएर सबै फौज तर्‍यो, र त्रिकूट पर्वत नै ढाक्यो; टापु नै ढाकिदियो, बीचमा कतै खाली भन्ने ठाउँ रहेन। भाइलाई अङ्गदमाथि चढाएर, आफू हनुमानमाथि चढेर रघुनाथ जहाँ अग्लो ठाउँ थियो, त्यहाँ गए।

शब्दार्थ: मार्ग = बाटो · फौज् = फौज, सेना · त्रिकुट् = त्रिकूट · टापू = टापु · चढाइ = चढाएर · उच् = अग्लो