पहिलो औषधि

भुइँमा ढलेका वीरलाई बचाउन प्रभुले वीर हनुमानलाई हुकुम दिए: ‘हनुमान, ढिलो नगर; क्षीरसागर छ, त्यहाँ जाऊ। त्यहाँ पुग्नै नसकिने द्रोण पर्वत छ; त्यसलाई लिएर आऊ।’

शब्दार्थ: पृथिवितल = पृथ्वीको सतह, भुइँ · गिर्याका = ढलेका · ढिल = ढिलो · क्षीर सागर् = क्षीरसागर, दूधको समुद्र · अगम = पुग्न नसकिने · लीयेर = लिएर

टिप्पणी: यहाँ औषधि क्षीरसागरको द्रोण पर्वतबाट आउँछ, र हुकुम रामको हो। वाल्मीकि रामायणमा यो पहिलो औषधि-यात्रा इन्द्रजित्को ब्रह्मास्त्रपछि जाम्बवान्को सल्लाहमा हुन्छ, र हनुमान हिमालयबाट औषधि पर्वत ल्याउँछन्।

‘त्यहाँ औषधि छ; त्यही खुवाएर यो फौज बचाऊ। यति गरेर आफ्नो शुभ कीर्ति दसै दिशामा नचाऊ।’ हुकुम सुनेर हनुमान तुरुन्तै द्रोण पर्वत लिएर आए, र भुइँमा ढलेका वीरलाई बचाए।

शब्दार्थ: बखति = औषधि, ओखती · ख्वाइ = खुवाएर · कीर्ति = कीर्ति, यश · नचाऊ = नचाऊ, फैलाऊ · तुरुन्तै = तुरुन्तै · बचाया = बचाए

टिप्पणी: ‘बखति’ असामान्य शब्द हो (१९५४ र १९६७ का छापामा पनि यही छ)। प्रसङ्गअनुसार यसलाई औषधि (ओखती) भनी पढिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि ‘औषधि’ भनेको छ।

यति गरेर हनुमानले आफ्नो कीर्तिले लोक ढाके। उनी त्यही द्रोण पर्वत फेरि लगेर, राखेर आए। जब औषधि पाएर वानरहरूको होस खुल्यो, तब सबै खुसी भएर नाच्न थाले।

शब्दार्थ: छाया = ढाके, छाए · फिरि = फेरि · उहि = उही · होस = होस, चेत · खुसालु = खुसी · नाच्न = नाच्न

यही बीचमा वानर सेना गर्जन थाल्यो, र रावण त्यहाँ भन्न थाल्यो: ‘मलाई मार्न यो बलवान् शत्रु यहाँ आएको छ। लौ, ठूला शरीरका वीरहरू हो, कम्मर कसेर त्यहाँ खुब लड्न जाओ। नगई यहीँ घरमै बस्यौ भने म तिमीहरूलाई निश्चय मार्नेछु।’

शब्दार्थ: गर्जन = गर्जन · बलवान् = बलियो · अतिकाय = ठूलो शरीर भएका · कम्मर् कस्या = कम्मर कसेर · मार्न्या छू = मार्नेछु · घरैमा = घरमै

पाठ पक्का छैन: ‘अतिकाय विर्हरु’ लाई यहाँ ‘ठूलो शरीर भएका वीर’ भनी पढिएको छ (१९५४ को शब्दार्थ र १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यस्तै लिएका छन्)। अतिकाय रावणका एक छोराको नाम पनि हो; वाल्मीकि रामायणमा ऊ कुम्भकर्णको मृत्युपछि लक्ष्मणका हातबाट मर्छ। यही शब्द ६.१११ र ६.११४ मा पनि छ।

ठूला शरीरका वीरहरूले यो हुकुम सुने र कम्मर कसे। वानर सेनालाई मार्न उनीहरू त्यहाँ पुगे, र अगाडि बसेर हतियार छोडे। वानरले पनि रूख, पर्वत, मुक्का, दाह्रा र नङले हान्दै, अगाडि सर्दै त्यहाँ रावणको बल नाश गरिदिए।

शब्दार्थ: पौंच्या = पुगे · छोड्या = छोडे, चलाए · वृक्ष = रूख · मुठी = मुक्का · दाह्रा = दाह्रा, दाँत · नखैले = नङले

रघुनाथले त्यहाँ कति मारे, सुग्रीवजीले कति; अङ्गद, श्रीहनुमान र लक्ष्मण, यी वीरले कति ढाले। श्रीरामको करुणाकटाक्ष परेर वानर बलिया भए। राक्षसमाथि करुणा भएन, र त्यहाँ राक्षसहरू मरेर गए।

शब्दार्थ: कति = कति, धेरै · गिराया = ढाले · बलीया = बलिया · करुणा = दया · भयेन = भएन · मरी गै गया = मरेर गए

सबैका ईश्वर, सबै रूप भएका प्रभुलाई यसरी लड्नुपर्ने के थियो र? वचनको एउटै बाण छोडिदिएको भए पनि त्यसैले ती शत्रुको नाश गर्थ्यो। सच्चिदात्मा प्रभु मायाले मानिस भएर मानिसका शुद्ध लीला गर्छन्, जुन लीलाले पापी, अधम र पतितका पाप र सन्ताप हर्छन्।

शब्दार्थ: सर्वेश्वर् = सबैका ईश्वर · क्यान = किन · वाग्बाण् = वचनरूपी बाण · रिपुको = शत्रुको · सच्चिदात्मा = सत्-चित् स्वरूप आत्मा · सन्ताप = पीडा, दुःख

टिप्पणी: यो श्लोक कुनै पात्रको भनाइ होइन, ग्रन्थको आफ्नै टिप्पणी हो। ‘वाग्बाण्’ लाई ‘वचनरूपी बाण’ भनी पढिएको छ (१९७६ को हिन्दी अनुवाद: ‘एउटै वाक्-प्रहार’)।