विभीषणको रक्षा
विभीषणतिर हानिएको शक्ति कसले थाप्यो?कथा · ११ श्लोक · ४ मिनेटकथा
आफ्ना वीरको फौज मारिएको सुनेर रावण आफैँ रथ चढेर निस्क्यो, र लङ्काको रक्षा इन्द्रजित्लाई सुम्प्यो। उसले सुग्रीवसहित ठूला वीरलाई ढाल्यो। गदा लिएका, रामकै चरणमा मन राखेका विभीषणलाई मुख्य शत्रु ठानेर उसले शक्ति हान्यो। लक्ष्मणले अगाडि सरेर विभीषणलाई बचाए, र शक्ति लागेर मूर्छित भए; ग्रन्थ भन्छ, यो मानिसको लीला मात्र थियो। रावणले लक्ष्मणलाई उचाल्न सकेन, र हनुमानको मुक्काले रगत छाद्दै ढल्यो। हनुमानले लक्ष्मणलाई रामकहाँ पुर्याए। रावणले बाणले हनुमानलाई घाउ लगाउँदा, हनुमानको पिठ्युँमा चढेका रामले रिसाएर उसका रथ, घोडा, धनु र मुकुट काटिदिए, र ‘अहिले घर जा, भोलि लडौँला’ भनेर बिदा दिए। लाजले रावण लङ्का फर्क्यो।
लङ्काको रणभूमिरावणइन्द्रजित्सुग्रीवविभीषणलक्ष्मणहनुमानरामगाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
विभीषणको रक्षाविभीषणलाई जोगाउँदा लक्ष्मण मूर्छित हुन्छन्; हनुमान उनलाई रामकहाँ ल्याउँछन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ६.११४
रावण्ले अतिकाय वीरहरुका फौज् मारियाको जसै।
सून्यो दुःख पर्यो र पूर्ण रिसले खुप् लड्न आँट्यो तसै।।
सुन्दर् एक् रथमा चढ्यो र हतियार् शस्त्रास्त्र सब् थोक् लिई।
लङ्कारक्षण गर्नु इन्द्रजितले भन्न्या हुकुम् यो दिई।।
ठूला शरीरका वीरहरूको फौज मारिएको सुन्नेबित्तिकै रावणलाई दुःख पर्यो, र पूरा रिसले उसले खुब लड्ने आँट गर्यो। ऊ एउटा सुन्दर रथमा चढ्यो, हतियार र शस्त्रास्त्र सबै थोक लियो, र ‘लङ्काको रक्षा इन्द्रजित्ले गर्नू’ भन्ने हुकुम दियो।
शब्दार्थ: मारियाको = मारिएको · आँट्यो = आँट गर्यो · सुन्दर् = सुन्दर · शस्त्रास्त्र = शस्त्र र अस्त्र · थोक् = थोक, कुरा · लङ्कारक्षण = लङ्काको रक्षा
- श्लोक ६.११५
केही फौज् पनि साथमा लिइ गयो श्रीरामजी छन् जहाँ।
रोक्या वानरसैन्यले र रिसले मार्यो अनेक् विर् तहाँ।।
सुग्रीवादि बडा बडा जति थिया विर् विर् तिनैले पनी।
जीती सक्नु भयेन सब् कन जित्यो पार्यो जमिन्मा पनी।।
केही फौज पनि साथमा लिएर ऊ जहाँ श्रीरामजी हुनुहुन्थ्यो, त्यहाँ गयो। वानर सेनाले उसलाई रोक्यो, र रिसले उसले त्यहाँ अनेक वीर मार्यो। सुग्रीव आदि जति ठूला-ठूला वीर थिए, उनीहरूले पनि उसलाई जित्न सकेनन्; उसले सबैलाई जितेर जमिनमा पछार्यो।
शब्दार्थ: रोक्या = रोके · सुग्रीवादि = सुग्रीव आदि · बडा बडा = ठूला-ठूला · जीती सक्नु भयेन = जित्न सकेनन् · पार्यो = पछार्यो · जमिन्मा = जमिनमा
टिप्पणी: तेस्रो-चौथो पाउलाई रावणले सुग्रीवहरूलाई ढालेको भनी पढिएको छ; १९६७ को छापाले यहाँ अध्यात्म रामायणको ‘सुग्रीवप्रमुख यूथनायकहरूलाई ढाल्यो’ भन्ने पाउ फुटनोटमा दिएको छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले भने उल्टो अर्थ लिएको छ।
- श्लोक ६.११६
देख्यो विभीषणजिलाइ गदा लियाका।
श्रीरामका चरणमा दृढ मन् दियाका।।
झन् मुख्य शत्रु त यहीं छ भनेर ठान्यो।
साह्रै रिसाइ कन शक्ति उठाइ हान्यो।।
उसले गदा लिएका, श्रीरामका चरणमा दृढ मन लगाएका विभीषणजीलाई देख्यो। ‘झन् मुख्य शत्रु त यहीँ छ’ भनेर उसले ठान्यो, र अत्यन्त रिसाएर शक्ति उचालेर हान्यो।
शब्दार्थ: गदा = गदा · लियाका = लिएका · दृढ = दृढ, बलियो · ठान्यो = ठान्यो · शक्ति = शक्ति (भालाजस्तो अस्त्र) · उठाइ = उचालेर
टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा रावणले विभीषणमाथि शक्ति हान्दा लक्ष्मणले उनलाई जोगाएर आफैँ शक्ति खाने प्रसङ्ग पछिको, अन्तिम युद्धतिरको हो; रावणको पहिलो युद्धमा उसको शक्ति सोझै लक्ष्मणमाथि हानिन्छ।
- श्लोक ६.११७
आयो शक्ति तहाँ विभीषणजिको प्राण् खैंचन्या सुर् गरी।
लक्ष्मण्ले तहिं झट् बचाउनु भयो आफू अगाडी सरी।।
शक्ती लक्ष्मणलाइ बज्रन गयो लक्ष्मण्जि मूर्छा पर्या।
मूर्छा पर्नु कहाँ थियो प्रभुजिले चेष्टा नरैको गर्या।।
विभीषणजीको प्राण तान्ने सुर गरेर शक्ति त्यहाँ आयो। लक्ष्मणले आफू अगाडि सरेर त्यहीँ झट्ट उनलाई बचाए। शक्ति लक्ष्मणलाई बज्रियो, र लक्ष्मणजी मूर्छित भए। मूर्छा पर्नु त कहाँ थियो र; प्रभुले मानिसकै चेष्टा गरेका थिए।
शब्दार्थ: खैंचन्या = तान्ने · सुर् = सुर, ताक · झट् = झट्ट · बज्रन गयो = बज्रियो, ठोक्कियो · मूर्छा = बेहोसी · चेष्टा = चेष्टा, व्यवहार
पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘प्रभुजि’ लक्ष्मणकै लागि हुनसक्छ (उनी आफैँ ईश्वर हुनाले मूर्छा मानिसको नाटक मात्र थियो) वा रामका लागि; १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘राम मानिसझैँ प्रयत्न गर्न थाले’ भनेको छ। अनुवादमा दुवै अर्थ खुला राखिएको छ।
- श्लोक ६.११८
लक्ष्मण्लाइ उठाउना कन तहाँ दौडेर रावण् गयो।
सक्थ्यो रावणले उठाउन कहाँ आश्चर्य मान्दो भयो।।
लक्ष्मण्लाइ उठाउन्या बखतमा देख्या उठ्यो रिस् पनी।
यै बिच्मा हनुमान् गया नजिकमा रावण् गिराऊँ भनी।।
लक्ष्मणलाई उचाल्न रावण दौडेर त्यहाँ गयो। तर रावणले उनलाई कहाँ उचाल्न सक्थ्यो र? ऊ अचम्मित भयो। लक्ष्मणलाई उचाल्न खोजेको बेला देखेर हनुमानलाई रिस उठ्यो; यही बीचमा ‘रावणलाई ढालूँ’ भन्दै हनुमान नजिक गए।
शब्दार्थ: उठाउना कन = उचाल्नका लागि · सक्थ्यो = सक्थ्यो · आश्चर्य = अचम्म · उठाउन्या बखतमा = उचाल्ने बेलामा · रिस् = रिस · गिराऊँ = ढालूँ
- श्लोक ६.११९
हान्या वज्र समानको र मुठिले बर्ज्यो मुठी त्यो जसै।
रावण् हो बलवान् तथापि रगतै छाद्दै गिर्यो पो तसै।।
लक्ष्मण् श्रीहनुमान देखि खुसि भै साह्रै हलूका भया।
लक्ष्मण्लाइ उठाइ जल्दि हनुमान् राम्चन्द्रजी थ्यैं गया।।
उनले वज्रसमानको मुक्काले हाने। त्यो मुक्का बज्रनेबित्तिकै रावण बलवान् भए पनि रगत छाद्दै ढल्यो। श्रीहनुमानदेखि खुसी भएर लक्ष्मण अत्यन्त हलुका भए। लक्ष्मणलाई उचालेर हनुमान छिट्टै रामचन्द्रजीकहाँ गए।
शब्दार्थ: वज्र = वज्र · बर्ज्यो = बज्रियो · छाद्दै = छाद्दै, वमन गर्दै · हलूका = हलुका · जल्दि = चाँडै · थ्यैं = कहाँ, सँग
- श्लोक ६.१२०
लक्ष्मण् नारायणै हुन् भनि बुझि डर भै शक्तिले छाडि दीयो।
रावण् मूर्छा पर्याको पनि उठि उ बखत् फेर् धनुर्बाण लीयो।।
सीतानाथ् श्रीजगन्नाथ् प्रभु पनि हनुमान् वीरका पीठ माहाँ।
चढ्नू भो लड्न मन्सुब् गरिकन लिनु भो फेर् धनुर्बाण ताहाँ।।
लक्ष्मण नारायण नै हुन् भनेर बुझी शक्तिले डराएर उनलाई छोडिदियो। मूर्छित परेको रावण पनि त्यसै बेला उठ्यो र फेरि धनुर्बाण लियो। सीतानाथ, श्रीजगन्नाथ प्रभु पनि लड्ने मनसुबा गरेर वीर हनुमानको पिठ्युँमा चढे, र त्यहाँ फेरि धनुर्बाण लिए।
शब्दार्थ: नारायणै = नारायण नै · डर भै = डराएर · छाडि दीयो = छोडिदियो · धनुर्बाण = धनु र बाण · पीठ = पिठ्युँ · मन्सुब् = मनसुबा, विचार
टिप्पणी: बालकाण्डमा वशिष्ठले लक्ष्मणलाई शेषका अवतार भनेका छन्; यहाँ शक्तिले उनलाई ‘नारायण नै’ चिनेको भनिएको छ।
आज विश्राम गरनिःशस्त्र र थकित रावणलाई रामले त्यस दिन फर्कन दिन्छन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ६.१२१
टङ्कार् खुप् धनुको गरी हुकुम भो उम्केर जालास् कहाँ।
तेरा बन्धु निभाइ यो रण महाँ मार्छू तँलाई यहाँ।।
रावण्ले इ वचन् सुन्यो र बिजवाफ् भै रिस् मनैमा लियो।
हान्यो श्रीहनुमानलाइ शरले घाऊ लगाई दियो।।
धनुको खुब टङ्कार गरेर प्रभुको हुकुम भयो: ‘उम्केर कहाँ जालास्? यो रणमा तेरा बन्धुहरू सिध्याएर म तँलाई यहीँ मार्छु।’ रावणले यी वचन सुन्यो; केही जवाफ नदिई मनमा रिस लिएर उसले बाणले श्रीहनुमानलाई हान्यो र घाउ लगाइदियो।
शब्दार्थ: टङ्कार् = टङ्कार, धनुको डोरीको आवाज · उम्केर = उम्केर, भागेर · जालास् = जालास् · निभाइ = निभाएर, सिध्याएर · बिजवाफ् = बेजवाफ, निरुत्तर · घाऊ = घाउ
- श्लोक ६.१२२
घाऊ श्रीहनुमानका शरिरमा देख्नू भयेथ्यो जसै।
साह्रै रिस् उठि काल रुद्र सरिका ठाकुर् हुनू भो तसै।।
घोडा रथ् ध्वज सूत शस्त्र धनु सब् छत्रै पताकै पनी।
काटी रावणलाइ हान्नु पनि भो मूर्छा परोस् यो भनी।।
श्रीहनुमानको शरीरमा घाउ देख्नेबित्तिकै प्रभुलाई अत्यन्त रिस उठ्यो, र उनी कालरुद्रजस्ता भए। रावणका घोडा, रथ, ध्वजा, सारथि, शस्त्र, धनु, छत्र र पताका सबै काटेर ‘यो मूर्छित होस्’ भनी उनले रावणलाई पनि हाने।
शब्दार्थ: शरिरमा = शरीरमा · काल रुद्र = कालरुद्र, संहार गर्ने रुद्र · ठाकुर् = प्रभु · ध्वज = ध्वजा · सूत = सारथि · पताकै = पताका नै
- श्लोक ६.१२३
लाग्यो बाण् रघुनाथको र तहिं त्यो मूर्छा तुरुन्तै पर्यो।
हातैमा धनु थाम्न शक्ति न हुँदा हात् देखि भैंमा झर्यो।।
यै बिच्मा सिरको किरीट शरले काटी खसाली दिया।
रावण्का सब सेखि सान् प्रभुजिले खैंचेर ताहीं लिया।।
रघुनाथको बाण लाग्यो, र त्यहीँ ऊ तुरुन्तै मूर्छित भयो। हातमा धनु थाम्ने शक्ति नहुँदा धनु हातबाट भुइँमा झर्यो। यही बीचमा प्रभुले बाणले उसको शिरको किरीट काटेर खसालिदिए। रावणको सबै सेखी र शान प्रभुले त्यहीँ खोसेर लिए।
शब्दार्थ: थाम्न = थाम्न, समात्न · भैंमा = भुइँमा · किरीट = मुकुट · सेखि = सेखी, घमण्ड · सान् = शान, इज्जत · खैंचेर = तानेर, खोसेर
- श्लोक ६.१२४
बाधा रावणलाइ खुप् सित भयो बीदा प्रभूले पनी।
ऐल्हे जा घरमा भनी दिनु भयो भोली लडौंला भनी।।
सेखी सान् रति भर् तहाँ न रहँदा रावण् मर्या झैं भयो।
लाज् मानी कन लड्न शक्ति न हुँदा फर्केर लङ्का गयो।।
रावणलाई खुब बाधा पर्यो। प्रभुले पनि ‘अहिले घर जा; भोलि लडौँला’ भनेर उसलाई बिदा दिए। रत्तिभर पनि सेखी र शान नरहँदा रावण मरेजस्तो भयो। लाजले, लड्ने शक्ति नहुँदा ऊ फर्केर लङ्का गयो।
शब्दार्थ: बाधा = बाधा, पीडा · भोली = भोलि · लडौंला = लडौँला · रति भर् = रत्तिभर · मर्या झैं = मरेजस्तो · फर्केर = फर्केर
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी