कालनेमिलाई आदेश

लक्ष्मण मूर्छितझैँ भए, र हरि रघुनाथ शोक गर्न थाले; मानिसले जस्तो गर्छ, त्यस्तै रीतले उनले अनेक चेष्टा गरे। ‘हनुमान, फेरि औषधि लिएर आऊ, लक्ष्मणलाई बचाऊ’ भन्ने रघुनाथको हुकुम त्यहाँ हुनेबित्तिकै हनुमान पनि दौडिए।

शब्दार्थ: मूर्छित = बेहोस · झैं = झैँ, जस्तो · चेष्टा = हाउभाउ, क्रिया · बचाउ = बचाऊ · औषध् = औषधि, जडीबुटी · दौड्या = दौडिए

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा रावणको यो पहिलो शक्ति लागेपछि लक्ष्मण आफैँ होसमा आउँछन्; सुषेणको भनाइमा हनुमानले लक्ष्मणका लागि औषधिको पहाड ल्याउने कुरा युद्धको पछिल्लो चरणमा, रावणले फेरि शक्ति हानेपछि आउँछ। यहाँ भने, अध्यात्म रामायणमा जस्तै, औषधि लिन जाने काम यही पहिलो भिडन्तपछि आउँछ।

हनुमान औषधि लिन जानेबित्तिकै रावणले पनि चाल पायो। ‘केही विघ्न पारूँ’ भनेर ऊ रातमै उठेर कालनेमिकहाँ गयो। आधा रातमा अचानक राजा रावणलाई देख्नेबित्तिकै कालनेमिले खुब सम्मान गर्‍यो, र त्यहीँ सेवामा हाजिर भयो।

शब्दार्थ: चाल् = चाल, थाहा · रात्रीमा = रातमा · विघ्न = बाधा · अकस्मात् = अचानक · सम्मान् = सम्मान, आदर · हाजिर = हाजिर, सेवामा उपस्थित

टिप्पणी: कालनेमिको यो सम्पूर्ण प्रसङ्ग (६.१२६–६.१४९) अध्यात्म रामायणअनुसार हो। वाल्मीकि रामायणमा यस्तो कुरा छैन: न कालनेमिलाई हनुमानको बाटो छेक्न पठाइन्छ, न उसको सल्लाह आउँछ।

‘मैले के गरूँ? हजुर यो रातमा एक्लै यहाँ किन आउनुभयो?’ यो बिन्ती सुनेर रावणले कालनेमिलाई त्यहाँ सबै विस्तार बतायो: ‘सुन कालनेमि, यस्तो भयो: अहिले लक्ष्मण ढलेका थिए। उनलाई फेरि बचाउन रामचन्द्रले ठूलो अठोट लिएका छन्।’

शब्दार्थ: कीन = किन · राति = रातमा · विस्तार् = विस्तार, सबै कुरा · गिर्याका थिया = ढलेका थिए · सुर् = अठोट, धुन

‘औषधि लिन भनेर आज हनुमान द्रोणाचलमा गएको छ। औषधि ल्याउनमा तिमी विघ्न पार; लौ जाऊ, बेला भयो। मायाले मुनिको भेष धरेर गई हनुमानलाई भुलाऊ। ठूला योगीजस्तै बनेर तिमी उसलाई भुलाउन सक्छौ।’

शब्दार्थ: द्रोणाचलैमा = द्रोणाचलमै · पार = पार, खडा गर · वेष् = भेष · धरेर = धारण गरेर · भुलाऊ = भुलाऊ, अलमल्याऊ · सरीका = जस्तै

‘लौ, जा, विघ्न गर’ भनेर रावणले जब यस्तो हुकुम दियो, रामलाई ईश्वर बुझेर वीर कालनेमिले केही बिन्ती चढायो: ‘अधिराज, यति हित बुझेर म बिन्ती गर्छु; “यसले हितकै कुरा भन्यो” भनी ठानिबक्सियोस्। मेरो बिन्ती स्वीकार गरिबक्सियोस्; यसमा ठूलो हित पनि होला।’

शब्दार्थ: ईश्वर् = ईश्वर, भगवान् · बिन्ति = बिन्ती, अनुरोध · हित् = हित, भलाइ · अधिराज् = महाराज · सधाइ बक्सनु हवस् = स्वीकार गरिबक्सियोस्

‘अधिराज, मलाई ज्यानको आस पटक्कै छैन; यो ज्यान पनि दिन तयार नै छु। तर जित्ने कुरा छैन; बुझिबक्सियोस्, उनी त चौध भुवनका स्वामी हुन्। भाइ-बन्धु मराएर आफू बाँचेर राजा भई के मोज छ र? उनी ईश्वर हुन्; बरु अहिल्यै तुरुन्त रामको शरणमा जानुहोस्।’

शब्दार्थ: आस् = आशा, माया · दीन्यै छु = दिने नै छु · जीतीन्या = जित्ने · जान = जान, बुझ · सोख् = सोख, मोज · पर = बरु

‘सीतालाई तुरुन्तै सुम्पिदिनुहोस्; यो राज्य पनि दिनुहोस्, विभीषणले राज गरून्। खुसी भएर आजदेखि रघुनाथले हजुरका विपत्ति हरून्। अनि वनमा जानुहोस्, र मनमा आत्मविचारको बुद्धि लिनुहोस्। संसारमा माया त भुलाउँछिन्; उनको चाल यस्तै छ।’

शब्दार्थ: सुम्पि दि हाल = सुम्पिदिनुहोस् · गरुन् = गरून्, राज गरून् · विपत्ती = विपत्ति, दुःख · हरुन् = हरून् · आत्मै विचार्को = आत्मविचारको · गती = गति, चाल

‘महाराज, एकाग्र भएर ध्यान गरी आत्मालाई अवश्य चिन्नुपर्छ। आत्मा चिन्न समर्थ हुन सकिएन भने एक मन गरेर रामको भजन गर्नुहोस्: कौस्तुभ मणि, हार, किरीट, बाजुबन्द र अनेक गहना शरीरमा धारण गरेका रामलाई आफ्नै यही हृदयकमलभित्र राखेर खुब ध्यान गर्नुहोस्।’

शब्दार्थ: पर्च = पर्छ · एकाग्र = एकचित्त · समर्थ = सक्षम · कौस्तुभ् = कौस्तुभ मणि · केयुर = बाजुबन्द · हृदयारविन्द = हृदयकमल

‘अधिराज, सीतारामको भजन गर्नुपर्छ; राम जगत्का पति हुन्। उनलाई ईश्वर जानेर हजुरले यस्तो विरोधको बुद्धि अवश्य छोड्नुहोस्।’ यति बिन्ती गरेर कालनेमि त्यहाँ चुप लागेर बस्यो। रावणले अमृतजस्तो वचन सुन्यो त, तर त्यो अधमले कहाँ मान्थ्यो र?

शब्दार्थ: पती = पति, स्वामी · विरोध्को = विरोधको, दुस्मनीको · मती = मति, बुद्धि · अम्रित् तुल्य = अमृतजस्तो · अधम्ले = अधमले, नीचले

रावणले त रिसाएर त्यहाँ उसलाई उल्टै मार्ने मनसुबा गर्‍यो। मार्ने नै मन रहेछ भन्ने बुझेर वीर कालनेमिले त्यहाँ फेरि बिन्ती गर्‍यो: ‘अधिराज, किन यस्तो रिसाइबक्सन्छ? अहिले म नै त्यहाँ गएर सरकारको सबै काम बन्छ भने म तयार भएर जान्छु।’

शब्दार्थ: रिसाइ = रिसाएर · मन्सुब् = मनसुबा, विचार · मार्न्यै = मार्ने नै · रिसानि = रिसानी, रिस · सर्कार्को = सरकारको, हजुरको · तयारी = तयार

यति बिन्ती गरेर ऊ त्यसै बेला उठेर दौडियो, र ‘हनुमान फर्कनै नपाऊन्’ भनेर उपाय गर्न थाल्यो। बाटोमा गएर उसले एउटा राम्रो तपोवन तयार पार्‍यो, र मायाले फूल र फलसहितका रूख-बिरुवाले वन भरिदियो।

शब्दार्थ: तेहि बिचमा = त्यसै बेला · फिर्नै = फर्कनै · रस्तामा = बाटोमा · तपोवन = तपस्या गर्ने वन · वृक्षादिले = रूख आदिले