तालको रहस्य, लक्ष्मणको होस

त्यहाँ त्यही तलाउभित्र कुनै एउटी मकरी (पोथी गोही) बसेकी थिई। श्रीहनुमानलाई तानेर निलूँला भन्ने ठूलो धुन उसले लिई। हनुमानले उसको च्यापु च्यातेर, पछारेर त्यहीँ मकरीलाई मार्नेबित्तिकै ऊ सुन्दर स्त्रीको रूपमा बदलिई, र बिन्ती गर्न थाली।

शब्दार्थ: मकरी = पोथी गोही (मकरी) · निलुँला = निलूँला · च्यापू = च्यापु, बङ्गारा · च्याति = च्यातेर · पछारि = पछारेर · निभाया = मारे, सिध्याए

टिप्पणी: तलाउकी मकरी र सरापिएकी अप्सराको यो प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणको हो; वाल्मीकि रामायणमा यस्तो तलाउ वा अप्सरा छैन।

‘पहिले म स्वर्गमै अप्सरा थिएँ; मेरो नाम धान्यमाली थियो। ब्राह्मणको सरापले मलाई यो मकरीको रूप बनाइदियो। हजुरले त्यही रूपलाई मारिबक्सनुभएकाले मेरो आपत् टर्‍यो। हनुमान, अब म जस्ती थिएँ उस्तै भएर फेरि स्वर्ग जान्छु।’

शब्दार्थ: अप्सरा = अप्सरा, स्वर्गकी नर्तकी · ब्राह्मण्का = ब्राह्मणको · सरापले = श्रापले · आपत्ति = आपत्, दुःख · जस्ता कि तस्ती = जस्ती थिएँ उस्तै

‘अर्तीजस्तै म अर्को बिन्ती गर्छु: हनुमान, जसलाई हजुर मुनि भन्नुहुन्छ, त्यो हजुरको ज्यान लिन खोज्ने खुनी हो; त्यो मुनि कहाँ थियो र? “हनुमान आज औषधि लिन गएको रहेछ; लौ जा, विघ्न गर” भनेर रावणले त्यो बलवान् कालनेमिलाई पनि अर्ती दियो।’

शब्दार्थ: अर्ति सरिको = अर्तीजस्तो · खुनी = हत्यारा · थीयो कहाँ = कहाँ थियो र · गयेछ = गएको रहेछ · उपदेश् = अर्ती, निर्देशन

‘विघ्न नै गर्न भनेर आएर उसले अहिले त्यो चाल चलेको हो। उसलाई त्यहीँ मार्नुहोस्, र औषधि पनि लिएर जानुहोस्; बेला भयो।’ यो बिन्ती गरेर धान्यमाली इन्द्रको दरबारमा गई। त्यसै बेला हनुमान केही नजानेझैँ भएर आश्रममा फर्के।

शब्दार्थ: विघ्नै = विघ्न नै · चाल = चाल, छल · इन्द्रका हजुरमा = इन्द्रको दरबारमा · उहि बखत् = त्यही बेला · न जान्न्या = नजान्ने

श्रीहनुमान नजिकै आइपुगेको देख्नेबित्तिकै ‘अब मेरो काम सिद्ध गर्छु’ भन्ने ठानी ऊ बोल्न थाल्यो: ‘हनुमान, अहिले म सिद्ध मन्त्र दिन्छु; यो मन्त्र लेऊ। अनि “हजुर मेरा ठूला गुरु हुनुहुन्छ” भनेर गुरुदक्षिणा पनि देऊ।’

शब्दार्थ: पुग्याका = पुगेको · सिद्ध गर्दछु = सिद्ध गर्छु, पूरा गर्छु · सिद्ध मन्त्र = सिद्ध भएको मन्त्र · गुरुदक्षिणा = गुरुलाई दिने दक्षिणा · गुरू = गुरु

छलछामका यी वचन सुनेपछि वीर हनुमानको रिस उठ्यो। ‘ल, दक्षिणा ले!’ भन्दै उनले त्यसै बेला मुक्का उचालेर हाने। मुक्काको चोट पाउनेबित्तिकै उसको मुनिभेष तुरुन्तै हरायो; अघि जस्तो राक्षसको स्वरूप थियो, ऊ त्यही स्वरूपको भयो।

शब्दार्थ: छल्छाम्का = छलकपटका · मुड्कि = मुक्का · दक्षिणा = दक्षिणा, गुरुलाई दिने भेटी · चोट् = चोट · मुनिवेष् = मुनिको भेष · स्वरुप् = स्वरूप, रूप

ऊ राक्षसका अनेक किसिमका माया गर्न थाल्नेबित्तिकै हनुमानले फेरि मुक्का उचालेर उसको टाउकोमा हाने; ऊ त्यहीँ मर्‍यो। यति काम गरेर हनुमान छिट्टै द्रोणाचल गए, र पर्वत बोकेर तुरुन्तै फर्की सजिलै प्रभुकहाँ आइपुगे।

शब्दार्थ: तरहका = किसिमका · सिरमा = टाउकोमा · कर्म = काम · बोकि = बोकेर · दाखिल् = हाजिर, आइपुगेको · थ्यैं = कहाँ, नजिक

त्यहाँ रघुनाथ खुब खुसी भए; सुषेणले औषधि गरे। लक्ष्मणका जति पीडा थिए, ती सबै त्यही औषधिले हरे। रावणमाथि इबी लिएर लक्ष्मण सहजै उठ्नेबित्तिकै रामले भने: ‘हनुमान, भाइ बाँचे; तिमीले दया गर्‍यौ।’

शब्दार्थ: सुषेण्ले = सुषेणले · औषधीले = औषधिले · हर्या = हरे, हटाए · दगा = इबी, रिस · उठ्याथ्या = उठेका थिए · दया = दया, कृपा

टिप्पणी: ‘दगा’ आज प्रायः छल भन्ने अर्थमा चल्छ; १९५४ को छापाको शब्दार्थले यसलाई ‘इबी, रिस’ भनेको छ, र यहाँ त्यही अर्थ लिइएको छ।

लडाइँको मनसुबा गरेर हनुमान त्यहाँ सामुन्ने आए। वानरको सबै फौज पनि अघि सर्‍यो; ऊ (रावण) झन् कहाँ टिक्थ्यो र? गरुडले सर्प पछारेझैँ त्यही तमासा गरेर रावणलाई पछारिदिँदा ऊ ढलेर मूर्छित भयो।

शब्दार्थ: सङ्ग्राम्को = लडाइँको · मतलब् = मनसुबा, विचार · साम्ने = सामुन्ने · गरुडले = गरुडले · तमासा = तमासा, खेल · गिराइ बक्सनु हुँदा = पछारिदिनुहुँदा

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउमा यहाँ ‘हनुमान्’ छ, र १९५४ र १९६७ का छापाले पनि त्यही पढेका छन्; तर archive.org को अर्को पुरानो छापाले ‘रघुनाथ’ र १९७६ को हिन्दी अनुवादसहितको छापाले ‘प्रभुजी’ पढेका छन्। ‘बक्सनु’ को उच्च आदर र अर्को श्लोकको ‘श्रीरामचन्द्रको प्रचण्ड बल’ ले रावणलाई पछार्ने राम हुन् कि भन्ने संकेत पनि दिन्छन्। यहाँ मूलकै पाठ अनुवाद गरिएको छ, र तेस्रो-चौथो पाउमा कर्ता खुलाइएको छैन।