कुम्भकर्ण ब्युँझियो

उठेपछि, धेरै दुःख पाएको रावण मनले हारिसकेको थियो। श्रीरामचन्द्रजीको प्रचण्ड बल सबै बुझेर उसले धेरै बेर मनमा कुरा खेलायो। अनि राम्रो सिंहासनमा बसेर, सबै वीरलाई राखी ठूलो सभा गरेर ऊ भन्न थाल्यो: ‘हेर वीर हो, म रामका अगाडि परेर मर्छु।’

शब्दार्थ: हारी गयाको = हारेको · प्रचण्ड = भयङ्कर, ठूलो · लहड् = लहड, मनको तरङ्ग · सिंहासनमा = सिंहासनमा · सभी = सभा · अगाडी परी = अगाडि परेर

पाठ पक्का छैन: ‘लहड् खुप् लियो’ लाई यहाँ ३.५० मा जस्तै ‘धेरै बेर मनमा कुरा खेलायो’ भनी बुझिएको छ; ‘लहड्’ को सामान्य अर्थ सनक वा मनको तरङ्ग हो। तेस्रो पाउको ‘सभी’ लाई १९६७ र १९७६ का छापाले ‘सभा’ पढेका छन्; अर्थ त्यसैअनुसार लिइएको छ।

‘राम अवश्य नारायण हुन्, चौध भुवनका स्वामी हुन् भन्ने बुझियो। प्रभुले मानिसको अवतार लिएका छन्; उनले मलाई पनि मार्नेछन्। मैले त मानिसबाटै मर्नुपर्छ; ब्रह्माजीको वर यस्तै छ। मानिस भएर रघुनाथ अघि सरेपछि काललाई कसले टार्न सक्छ?’

शब्दार्थ: बुझियो = बुझियो, थाहा भयो · भुवन्का = भुवनका, लोकका · अवतार् = अवतार · वर् = वरदान · सर्या = सरे, अघि आए · काल् = काल, मृत्यु

टिप्पणी: रावणले ब्रह्माबाट पाएको वरको कुरा ७.३४ मा आउँछ: उसले कुनै वीरबाट नमरूँ भनेर माग्यो, र मानिसको डर नमान्ने भएकाले मानिसलाई छोडिदियो।

‘सूर्यकुलमा अनरण्य नाम गरेका एक वीर राजा, एक महात्मा थिए। मैले उनीसँग बेकारमा विरोध गरेँ, अनि त्यस बेला उनले मलाई सराप दिए: “मेरो वंशमा नारायणले अवश्य अवतार लिनेछन्; तेरो राक्षसवंश मारेर तँलाई पनि सजिलै मारिदिनेछन्।”’

शब्दार्थ: सूर्यकुलमा = सूर्यवंशमा · व्यर्थ = बेकारमा · विरोध् = विरोध, झगडा · सराप् = श्राप · लिनन् = लिनेछन् · तैंलाइ = तँलाई

‘यति सराप दिएर त्यसै बेला राजा बितेर गए। त्यही सराप पूरा गराउन यहाँ श्रीराम तयार भएका छन्। श्रीरघुनाथ अहिले मलाई मार्ने नै इरादा लिएर आएका छन्। उनले निश्चय नै मार्छन्; आज म रामका अगाडि परेर सहजै मर्छु।’

शब्दार्थ: दीया = दिए · बिती पो गया = बितेर गए · पूर्ण = पूरा · गराउना कन = गराउन · इरादा = इरादा, मनसुबा · निश्चय = निश्चय नै

‘भाइ कुम्भकर्ण मूर्ख छ; यस्तो पर्दा पनि अझसम्म सुतेको छ। उसलाई अहिले उठाएर ल्याओ, चाँडो’ भनेर हुकुम भयो। हुकुम पाएर ठूला-ठूला वीरहरू ‘उठाएर ल्याऔँ’ भन्दै गए, र छिट्टै पुगेर, उठाएर, झट्टै (रावणको) हजुरमा ल्याइपुर्‍याए।

शब्दार्थ: अझ तक् = अझसम्म · सूतेको = सुतेको · बडा बडा = ठूला-ठूला · झट् = झट्टै · पुर्याया = पुर्‍याए

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा राक्षसहरूले कुम्भकर्णलाई निकै मेहनतले, शङ्ख-नगरा बजाएर, हात्ती हिँडाएर र खानाका थुप्रा राखेर ब्युँझाउँछन्; यहाँ उसलाई छिट्टै उठाएर ल्याइन्छ।

बलवान् कुम्भकर्ण पाउमा परेर सामुन्ने बस्नेबित्तिकै रावणले पनि दीन वचन बोल्दै सबै विस्तार सुनायो: ‘हे भाइ कुम्भकर्ण, सुन; अहिले ममाथि आपत् परेको छ। छोरा-नातिसमेत धेरै ठूला वीरहरू अहिले मरिसके।’

शब्दार्थ: पाऊमा = पाउमा, खुट्टामा · बलावान् = बलवान् · दिन् = दीन, करुण · आपत् = आपत्, विपत्ति · नाति = नाति · समेत् = समेत

टिप्पणी: ‘दिन्’ लाई यहाँ ‘दीन’ (करुण) बुझिएको छ; १९७६ को छापाले ‘दीन्’ नै लेखेको छ।

‘प्राण जाने बेला भइसक्यो; बाँच्ने कुनै उपाय भन। शत्रु राम बलवान् रहेछन्; तिमी साह्रै चनाखो रहू। यस्तो गहिरो समुद्रमा पनि उनले सजिलै साँघु (पुल) बाँधेर तरे, र वानरका सबै फौजसहित यता तरेर धेरै वीरको नाश गरे।’

शब्दार्थ: प्राण्को = प्राणको · उपायै = उपाय नै · चनाखा = चनाखो, होसियार · गम्भिर् = गहिरो · साँघू = साँघु, पुल · नाश् = नाश

‘म वानरहरूलाई अनेक किसिमका वीर, शूर र ठूला लडाकु देख्छु। हाम्रो लस्करमा धेरै वीर मरे; वानर भने सबै खडा छन्। यहाँ कुनै उपाय गरेर उनीहरूको नाश गर्न सकिने म देख्दिनँ। अब तिमी चाँडो अगाडि सरेर उनीहरूको नाश गराऊ।’

शब्दार्थ: सूरा = शूर, बहादुर · लडाकी = लडाकु · लस्करमा = सेनामा · देख्तिन = देख्दिनँ · कौनै उपाई = कुनै उपाय · सरी = सरेर

रावणले विलापजस्ता यी वचन बोलिसक्नेबित्तिकै कुम्भकर्ण खुब हाँस्यो, र त्यहाँ प्रस्टसँग बिन्ती गर्‍यो: ‘अधिराज, आज म के बिन्ती गरूँ? “राम नारायण हुन्, सीता प्रभुकी योगमाया हुन्” भनेर मैले पहिल्यै बिन्ती गरेको थिएँ।’

शब्दार्थ: विलाप सरिका = विलापजस्ता · हाँस्यो = हाँस्यो · साफ् = प्रस्ट · पैल्हे = पहिले · गर्याथ्याँ = गरेको थिएँ · योगमाया = प्रभुकी दिव्य माया-शक्ति

टिप्पणी: कुम्भकर्णको पहिलेको बिन्ती ६.३०–६.३३ मा छ; त्यहाँ उसले रामलाई चौध भुवनका स्वामी र सीतालाई लक्ष्मी भनेको थियो।