कुम्भकर्णको उपदेश

(कुम्भकर्णले भन्यो:) ‘त्यस बेला मेरो बिन्ती लागेन; उल्टै झन् धेरै रिस उठ्यो। अधिराज, आज जो मन्त्रीको ज्यान गयो, त्यो अवश्य त्यसैको फल हो। एक दिन रातको समयमा म एउटा पर्वतमाथि टुप्पोमा थिएँ। मध्यरातमा मैले त्यहाँ अचानक नारदजीलाई देखेँ।’

शब्दार्थ: सधेन = लागेन, असर गरेन · रिसानी = रिस · अधिराज् = हे महाराज · मन्त्रिको = मन्त्रीको · शिखरमा = टुप्पोमा · अकस्मात् = अचानक

टिप्पणी: ६.१६० देखि ६.१६८ सम्म कुम्भकर्णले सुनाएको नारदको प्रसङ्ग र रामलाई नारायण जानी भक्ति गर्ने उपदेश अध्यात्म रामायणले कुम्भकर्णलाई दिएको भनाइ हो। वाल्मीकि रामायणमा पनि कुम्भकर्णले रावणलाई उसको भूल औँल्याउँछ, तर नारदको यो कथा र भक्तिको यो उपदेश त्यहाँ छैन।

‘मैले सोधेँ, “हजुर यहाँ किन आउनुभयो? कहाँ जानु छ?” मेरो बिन्ती सुनेर ती ऋषिले सबै कुरा विस्तारमा बताए: “लौ कुम्भकर्ण, विस्तारमा सुन: अहिले तिमीले सबै लोक जितेर लियौ। इन्द्र आदिलाई तिमीले अत्यन्तै धेरै दुःख दियौ।”’

शब्दार्थ: सोध्याँ = सोधेँ · काहाँ = कहाँ · विस्तार् = विस्तार, पूरा कुरा · जीतेर = जितेर · इन्द्रादीहरुलाइ = इन्द्र आदिलाई · अत्यन्त = अत्यन्तै, धेरै

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘लियो’ थियो; १९५४, १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार ‘लियौ’ राखिएको छ।

‘“इन्द्र आदि ती सबै देवता विष्णुको हजुरमा पुगेर शरणमा परे। ‘भगवान्, यो रावणलाई मारिदिनुहोस्’ भनेर उनीहरूले बिन्ती गरे। ‘ब्रह्माको वरदानअनुसार ऊ मानिसबाट मर्नेछ; त्यसैले हजुरले मानिस भएर उसलाई मारिदिनुहोस्, अनि रावण पनि मर्नेछ।’”’

शब्दार्थ: इन्द्रादि = इन्द्र आदि · शरण्मा = शरणमा · वरदान् = वरदान · तइँले = तैँले, तिमीले · देखी = बाट · बक्सनु हवस् = दिनुहोस्

‘“यति बिन्ती गरेर सबै देवगण जब पाउमा परे, श्रीविष्णुले तुरुन्तै आज्ञा दिए: ‘त्यसै रीतले म उसलाई मार्नेछु।’ त्यही कुरा पूरा गर्न अहिले रघुनाथ तयार भएका छन्; उनले तिमीलाई निश्चय मार्नेछन्।” यति भनेर नारद उठेर गए।’

शब्दार्थ: देवगण = देवताहरू · पर्याथ्या = परेका थिए · रित् = रीत, तरिका · मारुँला = मारूँला, मार्नेछु · परिपूर्ण = पूरा · मार्न्यैछन् = मार्ने नै छन्

‘त्यसैले रघुनाथलाई अवश्य ईश्वर जानेर, यिनी शत्रु हुन् भनी यहाँ रत्तिभर पनि नमानेर, तिमीले अब यो वैरभाव छोडिदेऊ। भक्ति गरेर आजै उनको भजन गर।’

शब्दार्थ: तस्मात् = त्यसैले · देव = देवता, ईश्वर · वैरि = शत्रु · रति भर् = रत्तिभर, अलिकति पनि · वैरभाव = शत्रुता · भजन् = भजन, आराधना

‘सबै साधनमध्ये भक्ति मुख्य हो; भक्तिले नै सबै ज्ञान दिन्छ। भक्तिले सारा संसार मुक्त हुन्छ; यो कुरा सधैँका लागि जानिराख्नू। भक्तिविना कर्म गर्छ भने त्यो निष्फल नै हुन्छ भन्ने जानेर श्रीरघुनाथका चरणमा भक्ति लगाऊ।’

शब्दार्थ: साधन = साधना, उपाय · मुक्त = बन्धनबाट छुटेको · नित्य = सधैँ · भक्तीहिन् = भक्तिविना · निष्फलै = निष्फल नै · चरणमा = चरणमा

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘चराणमा’ थियो; १९५४ र १९७६ का छापा अनुसार ‘चरणमा’ राखिएको छ।

‘प्रभुका हजारौँ अवतार छन्, तर रामावतारजस्तो अर्को छैन। उनको भजन गर्ने मानिस उनकै भजनले कतै दुःख नपाई सजिलै संसारसागर तर्छ, र हरि जहाँ बस्नुहुन्छ, पूर्ण रूपले त्यही ठाउँमा पुगिजान्छ।’

शब्दार्थ: हज्जारन् = हजारौँ · रामावतार्ले = रामावतारले · आर्को = अर्को · संसारसागर् = संसाररूपी समुद्र · ठाम् = ठाउँ · हरी = हरि, विष्णु

‘जसले रातदिन रामचन्द्रतिर मन लगाउँछन्, र रामकै चरित्र पढेर खुब मग्न हुन्छन्, उनीहरूका कर्मवश लागेका सबै पाप छुट्छन्; वैकुण्ठका सबै सुख उनीहरूले नै लुट्छन्।’

शब्दार्थ: चित्त = मन · चरित्र = चरित्र, कथा · मग्न = मग्न, डुबेको · कर्मवशका = कर्मको वशमा लागेका · वैकण्ठका = वैकुण्ठका · लुट्छन् = लुट्छन्, पूरै भोग्छन्

कुम्भकर्ण वीरको बिन्ती सुनेर रावण साह्रै रिसायो, र भन्न थाल्यो: ‘तैँले ज्ञान सुनाउलास् भनेर मैले तँलाई यहाँ बोलाएको होइन। म जस्तो भन्छु त्यस्तै गर्नु छ भने अगाडि सरेर युद्ध गर्। सुत्ने मतलब छ भने, जा, पलङमा परेर सुत्।’

शब्दार्थ: रिसायो = रिस उठ्यो · डाकिन = बोलाइनँ · देलास् = दिनेछस् · साम्ने = सामुन्ने, अगाडि · मतलब् = इच्छा, मन · पलङ्मा = पलङमा, ओछ्यानमा