भाइहरूको बिदाइ
रणभूमिमा भेट हुँदा कुम्भकर्णले भाइलाई के भन्यो?कथा · ८ श्लोक · २ मिनेटकथा
रावणका कुरा सुनेर कुम्भकर्णले केही जवाफ दिएन; ऊ उठ्यो, पर्खाल नाघ्यो र लड्ने अठोट गरेर गर्जियो। वानरहरू उसलाई कालजस्तै ठानेर डराए। ऊ वीर वानरहरूलाई समातेर मुखमा हाल्दै निल्दै गयो, र सारा वानरसेना पछि हट्यो। त्यहीँ विभीषण ‘दाजु’ भन्दै भेट्न आए, र पाउमा परेर आफ्नो कुरा सुनाए: सीता फर्काउन र रामलाई परमेश्वर जान्न बिन्ती गर्दा रावणले लात हानेर निकालेका थिए, र उनी चार मन्त्रीसहित रामको शरणमा परेका थिए। कुम्भकर्णले खुसी भएर उनलाई अँगालो हाल्यो, चिरञ्जीवी होऊ भन्यो र रामको भजन गर्न भन्यो; नारदले भनेको कुरा साँचो भएको उसले देख्यो। युद्धमा नजिक नआउनू भन्दा विभीषण आँसु झार्दै फर्के।
लङ्काको पर्खालबाहिर, रणभूमिकुम्भकर्णविभीषणगाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
भाइहरूको बिदाइयुद्धअघि कुम्भकर्णले विभीषणलाई अँगालो हालेर रामभक्तिमा स्थिर रहन भन्छन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ६.१७०
रावण्का इ वचन् सुनेर अहिले साह्रै रिसाया भनी।
क्यै उत्तर् न गरी उठी कन गयो खुप् लड्न आँट्यो पनी।।
पर्खाल् नाघि गयो र लड्न कन सुर् बाँधी करायो जसै।
कालै तुल्य बुझेर वानरहरू साह्रै डराया तसै।।
रावणका यी वचन सुनेर, रावण अहिले साह्रै रिसाए भन्ने बुझी, कुम्भकर्णले केही जवाफ दिएन; ऊ उठेर गयो र खुब लड्ने आँट गर्यो। ऊ पर्खाल नाघेर गयो, र लड्ने सुर बाँधेर जब करायो, वानरहरूले उसलाई कालजस्तै ठानेर साह्रै डराए।
शब्दार्थ: उत्तर् = उत्तर, जवाफ · आँट्यो = आँट गर्यो · नाघि = नाघेर · सुर् = सुर, अठोट · कालै = काल नै, मृत्यु नै · तुल्य = जस्तै
- श्लोक ६.१७१
विर् विर् वानरलाइ पक्डि मुखमा हाल्दै र निल्दै गयो।
प्वाँख् लागी कन पर्वतै उडि तहाँ आई गया झैं भयो।।
सक्थ्यो कुन् अघि टिक्न तेस् बखतमा तेस्का अगाडी परी।
वानर्को सब फौज् तहाँ हटि गयो साह्रै सकस्मा परी।।
ऊ वीर-वीर वानरलाई समातेर मुखमा हाल्दै र निल्दै गयो। पखेटा लागेर कुनै पर्वत नै उडेर त्यहाँ आइपुगेजस्तो भयो। त्यस बेला उसको अगाडि परेर कसले टिक्न सक्थ्यो र? सारा वानरसेना साह्रै सकसमा परेर त्यहाँबाट पछि हट्यो।
शब्दार्थ: पक्डि = पक्रेर, समातेर · निल्दै = निल्दै · प्वाँख् = पखेटा · टिक्न = टिक्न, अडिन · हटि गयो = पछि हट्यो · सकस्मा = सकसमा, सङ्कटमा
- श्लोक ६.१७२
दाज्यू भनी तहिं विभीषण भेट्न आया।
पाऊ परी कन बहुत् गरि बिन्ति लाया।।
कान्छो विभीषण म हूँ करुणा म पाऊँ।
लङ्का महाँ म कन बस्न मिलेन ठाऊँ।।
त्यहीँ ‘दाजु’ भन्दै विभीषण उसलाई भेट्न आए। पाउमा परेर उनले धेरै बिन्ती गरे: ‘म कान्छो भाइ विभीषण हुँ; मलाई दया पाऊँ। लङ्कामा मलाई बस्ने ठाउँ मिलेन।’
शब्दार्थ: दाज्यू = दाजु · तहिं = त्यहीँ · कान्छो = कान्छो भाइ · करुणा = दया · मिलेन = मिलेन, पाइनँ · ठाऊँ = ठाउँ
- श्लोक ६.१७३
सीता न राख घरमा तिमि सुम्पि देऊ।
राम्चन्द्रलाइ परमेश्वर जानि लेऊ।।
बिन्ती गर्याँ यति र लात् पनि मारि लीया।
निक्लेर जा भनि मलाइ निकालि दीया।।
‘(मैले रावणलाई भनेँ:) “सीतालाई घरमा नराख, उनलाई सुम्पिदेऊ। रामचन्द्रलाई परमेश्वर जानिलेऊ।” मैले यति बिन्ती गरेँ; उनले मलाई लात पनि हाने, र “निस्केर जा” भनेर निकालिदिए।’
शब्दार्थ: सुम्पि देऊ = सुम्पिदेऊ, फर्काइदेऊ · परमेश्वर = सर्वोच्च ईश्वर · गर्याँ = गरेँ · लात् = लात · निक्लेर = निस्केर · निकालि दीया = निकालिदिए
- श्लोक ६.१७४
चार् मन्त्रि साथ लिइ निक्लि म याहिं आयाँ।
श्रीरामका शरणमा परि बिन्ति लायाँ।।
ठूलो दया गरि लिया प्रभुले मलाई।
आज्काल् खुसी छु रघुनाथ् सित बस्न पाई।।
‘चार जना मन्त्रीलाई साथमा लिएर म त्यहाँबाट निस्केर यहाँ आएँ, र श्रीरामको शरणमा परेर बिन्ती गरेँ। प्रभुले ठूलो दया गरेर मलाई अपनाए। आजकल म रघुनाथसँग बस्न पाएर खुसी छु।’
शब्दार्थ: मन्त्रि = मन्त्री · निक्लि = निस्केर · याहिं = यहीँ, यहाँ · बिन्ति लायाँ = बिन्ती गरेँ · लिया = लिए, अपनाए · आज्काल् = आजकल
- श्लोक ६.१७५
बिन्ती विभीषणजिको जब सूनि लीयो।
भाई चिन्ही कन खुसी भइ काख लीयो।।
भाई चिरञ्जिवि रह्या तिमि देव जानी।
राम्चन्द्रको गर भजन् अति हर्ष मानी।।
विभीषणजीको बिन्ती जब सुन्यो, कुम्भकर्णले भाइलाई चिनेर खुसी हुँदै अँगालोमा लियो: ‘भाइ, चिरञ्जीवी रहनू। (रामलाई) देवता जानेर तिमी अति हर्षका साथ रामचन्द्रको भजन गर।’
शब्दार्थ: चिन्ही कन = चिनेर · काख = काख, अँगालो · चिरञ्जिवि = चिरञ्जीवी, धेरै बाँच्ने · देव = देव, ईश्वर · हर्ष = खुसी · भजन् = भजन
टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘दैव’ थियो; १९५४, १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार ‘देव’ राखिएको छ।
- श्लोक ६.१७६
खुप् भक्त छन् बुझि लिया तिमि भाइलाई।
भन्थ्या चिन्हेर अघि नारदले मलाई।।
साँचै भयो ति ऋषिले जति हो भन्याको।
प्रत्यक्ष देख्छु तिमि भक्त बडा बन्याको।।
‘भाइ, तिमी ठूला भक्त हौ भनेर मैले बुझिसकेको थिएँ; पहिले नारदले चिनेर मलाई यस्तो भनेका थिए। ती ऋषिले जति भनेका थिए, सबै साँचो भयो; तिमी ठूला भक्त बनेको म प्रत्यक्ष देख्छु।’
शब्दार्थ: भक्त = भक्त · भन्थ्या = भन्थे, भनेका थिए · चिन्हेर = चिनेर · अघि = पहिले · प्रत्यक्ष = आँखैअगाडि · बन्याको = बनेको
टिप्पणी: पहिलो पाउको व्याकरण खुकुलो छ (‘छन् … बुझि लिया … तिमि’)। होमनाथको पाठ ‘छौ … लियाँ’ (१९५४ को छापाको पादटिप्पणी; १९७६ को छापामा पनि यही) अनुसार यसलाई ‘तिमी ठूला भक्त छौ भनी मैले बुझिलिएँ’ भनेर पढिएको छ।
- श्लोक ६.१७७
भाई विभीषण परै रहु जल्दि जाऊ।
सङ्ग्रामका बखतमा नजिकै न आऊ।।
यस्ता वचन् सुनि बिदा भइ फर्कि आया।
थामी न सक्नु भइ आँसु पनी खसाया।।
‘भाइ विभीषण, टाढै बस; छिट्टै जाऊ। युद्धको बेला नजिकै नआऊ।’ यस्ता वचन सुनेर विभीषण बिदा भएर फर्किए; थाम्न नसकेर उनले आँसु पनि झारे।
शब्दार्थ: परै = परै, टाढै · जल्दि = छिटो · सङ्ग्रामका = युद्धका · फर्कि आया = फर्किए · थामी = थामेर, रोकेर · खसाया = झारे
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी