कुम्भकर्णसँग सामना

बिदा भएर विभीषण जब फर्किए, कुम्भकर्ण वीरले यो सेना ढाल्यो, र ‘धेरै सेना ढालूँ’ भन्दै घुम्न थाल्यो। ऊ वानरको सबै सेनालाई बलले थिच्दै र मिच्दै गयो। त्यस बेला उसको अगाडि कसले टिक्न सक्थ्यो र? ऊ खुब ध्वस्त पार्दै गयो।

शब्दार्थ: फिर्या = फर्किए · गिराऊँ = ढालूँ · थिच्तै = थिच्दै · मिच्तै = मिच्दै, कुल्चँदै · टिक्न = टिक्न, अडिन · ध्वस्त = नष्ट

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको ‘यो फौज् गिरायो भनी’ अस्पष्ट छ। १९५४ र १९६७ का छापामा ‘गिरायो पनी’ (सेना ढाल्यो पनि) छ, १९७६ को छापामा ‘गिराऊँ भनी’ (ढालूँ भनेर)। यहाँ ‘उसले यो सेना ढाल्यो’ भनेर पढिएको छ।

मुद्गर हातमा लिएर ऊ यसरी घुम्न थाल्यो, र सेनाको धेरै नाश गर्‍यो; त्यसै बेला रघुनाथ साह्रै रिसाए। ‘मुद्गरसहित यसको हातै खसाल्छु’ भनेर उनले वायव्यास्त्र उठाए। श्रीरघुनाथले त्यो हाने, र सजिलै (त्यो हात) काटेर खसालिदिए।

शब्दार्थ: मुद्गर् = मुगुर, गदा · नाश् = विनाश · वायव्यास्त्र = वायुको अस्त्र · खसाल्छू = खसाल्छु · हान्या = हाने · सहजै = सजिलै

मुद्गरसहितको कुम्भकर्ण वीरको हात जब त्यहाँ खस्यो, ऊ ठूलो आवाज गरेर फेरि रिसले प्रभु भएतिर दौडियो। सालको रुख उखेलेर हान्छु भनेर ऊ जब नजिक आयो, प्रभुले त्यो हात पनि काटिदिए; त्यसै बेला वानरहरू खुसी भए।

शब्दार्थ: गीर्यो = गिर्‍यो, खस्यो · शब्द = आवाज · धायो = दौडियो, झम्टियो · साल्को = सालको · उखेलि = उखेलेर · काटि बक्सनु भयो = काटिदिनुभयो

जब दुवै हात खसे, ऊ खुब करायो, र साह्रै रिसाएर रघुनाथतिर दौडिँदै आयो। फेरि (रामले) अर्धचन्द्रजस्ता दुईवटा बाण लिए, र सजिलै उसका खुट्टा पनि काटेर खसालिदिए।

शब्दार्थ: गिर्या = खसे · करायो = करायो, चिच्यायो · अर्धचन्द्र = आधा चन्द्रमा · बाण = काँड · गोडै = खुट्टा नै · खसालि दीया = खसालिदिए

हात-खुट्टा केही नहुँदा उसले ठूलो पीडा पायो। ‘रामलाई निलूँ’ भनेर मुख बाएर ऊ घस्रिँदै आयो। रामचन्द्रले पनि उसको मुखै भरिने गरी बाण हाने। त्यो देखेर सेनाहरू साह्रै खुसी भए।

शब्दार्थ: पाउ = खुट्टा · बाइ = बाएर · निलूँ = निलूँ · घस्रि = घस्रिँदै · मुखै = मुख नै · हर्ष = खुसी

यस रीतले पहिले उसलाई थला पारेर, फेरि ऐन्द्र बाण हानेर रामले उसको टाउकै खसालिदिए। त्यहाँ टाउकोले सहरको ढोका थुन्यो; धड उफ्रेर गयो र समुद्रमा खस्यो।

शब्दार्थ: थला बसाया = थला पारे, ढाले · ऐन्द्रशरले = इन्द्रको बाणले · सिरै = शिर नै, टाउको नै · थुन्यो = थुन्यो, छेक्यो · गिंड् = गिँड, टाउकोविनाको धड · उफ्रि = उफ्रेर

(धडले) गोही आदि जलजन्तुलाई किचेर धेरैको नाश गर्‍यो। इन्द्र आदि देवगणको सन्ताप पनि हरायो। (देवताले) रघुनाथमाथि खुब फूल बर्साए। रामलाई भेट्न भनेर नारद त्यहाँ आए।

शब्दार्थ: ग्राहादि = गोही आदि · जन्तु = जीवजन्तु · मिचि = मिचेर, किचेर · ताप् = सन्ताप, पीडा · पुष्पवृष्टि = फूलको वर्षा · ताहिं = त्यहाँ

‘प्रभु नारायण नै हुन्’ भन्दै नारदले खुब स्तुति गरे, र भोलिदेखि हुने जति कुरा थिए, ती सबै बताए: ‘हे नाथ, वीर भनेको यही कुम्भकर्ण थियो; यो वीर पनि सजिलै गयो। अब खुबै वीर इन्द्रजित् छ; लौ, भोलि उसको बेला आयो।’

शब्दार्थ: स्तुति = प्रशंसा, स्तुति · नारायणे = नारायण नै · भोली = भोलि · सहज्मा = सजिलै · खूपै = खुबै, निकै · वेला = बेला, समय

टिप्पणी: कुम्भकर्ण मरेपछि नारद आएर स्तुति गर्ने र अगाडिको कुरा बताउने यो प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणअनुसार हो। वाल्मीकि रामायणमा यहाँ नारद आउँदैनन्, र कुम्भकर्णपछि इन्द्रजित्को अन्तिम युद्धअघि रावणका अरू छोरा र सेनापतिहरूका धेरै युद्ध आउँछन्।

‘भोलि यहाँ लक्ष्मणजीका हातमा परेर इन्द्रजित् पनि मर्छ। रावणलाई त हजुर आफैँ पर्सि लडाइँ गरेर मार्नुहुनेछ। मुनि, देवता र सिद्धहरूका समूहले त्यो सबै तमासा हेर्नेछन्।’ यति भनेर नारद त्यहाँबाट बिदा भएर ब्रह्मलोकतिर गए।

शब्दार्थ: मर्दछ = मर्छ · पर्सी = पर्सि · मुनिदेवसिद्धगणले = मुनि, देवता र सिद्धहरूले · तमासा = तमासा, दृश्य · बिदा = बिदा · ब्रह्मलोक्मा = ब्रह्मलोकमा

टिप्पणी: चौथो पाउको ‘गइ तया’ लाई १९५४ को छापाको ‘गई गया’ र १९७६ को छापाको ‘गया’ अनुसार ‘गए’ भनेर पढिएको छ।