हनुमानले देखेको लङ्का

सुग्रीवका यी वचन सुनेर त्यहाँ श्रीरामजीको हुकुम भयो: ‘जुन उपायले तरिन्छ, त्यही गरिएला। तर लङ्कामा कस्तो छ? पहिले लङ्काको प्रताप कस्तो छ, त्यसको सिंहासन कस्तो छ, सुनौँ त। सबै बुझेर गए मात्र जितिएला; यो विचार गर्ने बेला हो।’

शब्दार्थ: पाठले = बाटोले, उपायले · गरियला = गरिएला · अकबाल् = इकबाल, प्रताप · तखत् = तख्त, सिंहासन · जितियला = जितिएला · बखत् = बेला

मालिकका यी वचन सुनेर हनुमान त्यहाँ अगाडि सरे। भक्तिले अञ्जलि जोडेर, खुब निहुरेर, त्यसलाई शिरमा राख्दै उनले बिन्ती गरे: ‘हे जगत्पति, हे रघुपति, लङ्कापुरी सुन्दरी देखिन्छे। जति उसलाई देख्छन्, ती सबैको मन ऊ हरेर लिन्छे।’

शब्दार्थ: ठाकुर्का = मालिकका, प्रभुका · अञ्जली = अञ्जलि, जोडेका हात · नूहेर = निहुरेर · सिर्मा = शिरमा · जगत्पते = हे जगत्पति · देख्तछन् = देख्छन्

‘लङ्का त्रिकूट पर्वतमाथि छ; चारैतिर सुनको पर्खाल छ। घरहरूमा थाम नै मणिका छन्, र तिनका बुट्टा देखिन्छन्। एउटा खाडल त समुद्र नै भयो; अर्को पनि नजिकै खनेको छ। वैरी नआऊन् भनेर त्यो पर्खालको नजिकै वरिपरि राम्ररी बनेको छ।’

शब्दार्थ: त्रीकुट् = त्रिकूट · थामै = थाम नै, खम्बा नै · जउन् = जुन · हरफ् = बुट्टा, चित्रकारी · खावा = खाडल, खाई · खन्याको = खनेको

पाठ पक्का छैन: ‘हरफ्’ को अर्थ पक्का छैन। १९५४ को छापाको शब्दार्थले ‘चित्रकारी, अक्षर’ भनेको छ, त्यसैले यहाँ थामका बुट्टा भनेर पढिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘लेख’ भन्छ। ‘खावा’ लाई अर्को पाउको ‘खन्याको’ (खनेको) सँग मिलाएर खाडल (खाई) भनेर पढिएको छ।

‘घरहरू पनि सुनकै छन्, जति गल्ली छन् ती पनि सुनैका। कुनै-कुनै त मणि जडिएकाले झन् राम्रा छन्। मैले घुमी-घुमी सबै बगैँचा र तलाउ हेरेँ। त्यहाँ कसैको पनि सजिलै केही दाउ लाग्दैन।’

शब्दार्थ: गल्लि = गल्ली · मणिजडित = मणि जडिएको · कुनैका = कुनै-कुनैका · बघैंचा = बगैँचा · तलाऊ = तलाउ, पोखरी · दाऊ = दाउ, चाल

‘सहरका चार ढोका छन्; त्यहाँ वीरहरूको ठूलो फौज बसेको छ। जो त्यहाँ पस्न जाला, उसँग त्यहीँ लडेर मर्न उनीहरूले कम्मर कसेका छन्। पूर्वी ढोकातिर एक अर्बुद अति बलवान् जङ्गी पाले बसेका छन्। हात्ती, घोडा, रथ र अरू युद्ध-सामग्री लिएर राक्षसहरू खडा भइरहेका छन्।’

शब्दार्थ: अर्बुद् = अर्बुद (दस करोड) · जङ्गि = जङ्गी, लडाकु · पाले = पाले, पहरेदार · खजना = युद्धमा चाहिने सामग्री · कस्याको = कसेको · रह्याका = रहेका

‘हरेक ढोकामा यसै रीतले त्यहाँ सधैँ, दिनहुँ पहरा खडा छन्। सबै फौज जम्मा यति छ भन्ने खबर कहाँ पाउन सकिन्छ र? यस्तो बलियो फौज छ, तैपनि मैले त्यही फौजको चौथाइ ध्वस्त पारेँ। लङ्का पोलेर सबै खरानी पारी मैले सजिलै वैरीको घमण्ड झारेँ।’

शब्दार्थ: पीछे = पिच्छे, प्रत्येक · पहरा = पहरा, पाले · नित्य = दिनहुँ · मज्बूतिको = मजबुत, बलियो · चौथाइ = चौथाइ भाग · झार्याँ = झारेँ

‘हे स्वामी, यहीँ किन ढिलो गर्ने? सागर जहाँ छ, त्यहाँ जाऔँ। त्यहाँ केही ढिलो होला, किनभने त्यहाँ तर्नुपर्नेछ।’ हनुमानले यति बिन्ती गर्नासाथ सुग्रीवलाई पनि त्यसै बेला हुकुम भइहाल्यो।

शब्दार्थ: ढिल = ढिलो · ख्वामित् = स्वामी · कछु = केही · पर्न्या = पर्ने · जसै ता = जसै, गर्नासाथ · तसै ता = त्यसै बेला