समुद्रको तीरमा सेना

(रामले भने:) ‘हे मित्र सुग्रीव, अहिले यो राम्रो विजय मुहूर्त परेको छ। यस साइतमा मुहूर्त नचुकाई जसले साइत गर्‍यो, उसले अवश्य जित्छ। यसै बेला यो फौजले साइत गरोस्। मेरो दाहिने आँखा फर्फराउँछ; यो राम्रो लक्षण हो। सबैले मन धीर राखून्।’

शब्दार्थ: सखे = हे मित्र · मूहूर्त = मुहूर्त, शुभ घडी · साइत् = साइत (शुभ घडीमा प्रस्थान) · दक्षिण = दाहिने · फुर्छ = फर्फराउँछ · धिर् = धीर

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा पनि राम मध्याह्नको विजय मुहूर्तमा प्रस्थान गर्छन्। परम्परामा पुरुषको दाहिने आँखा फर्फराउनुलाई शुभ सगुन मानिन्छ।

‘रावणलाई कुलसमेत नाश गरेर सीतालाई पनि ल्याइन्छ। वानरको जति फौज छ, सबै अब लङ्का लिन्छौँ भनेर हिँडोस्। लक्ष्मण अङ्गदमाथि चढून्; हामी दुई जना हनुमानमाथि।’ सुग्रीवलाई यति हुकुम गरेर प्रभुले त्यहाँबाट प्रस्थान गरे।

शब्दार्थ: कुलै समेत् = कुलसमेत · क्षय = नाश · चलोस् = हिँडोस् · चढुन् = चढून् · दुइ जना = दुई जना · प्रस्थान् = प्रस्थान, यात्रा सुरु

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको ‘दुइ जना हामी हनूमान् महाँ’ लाई ‘हामी दुई जना हनुमानमाथि’ भनेर पढिएको छ, किनभने अर्को श्लोक (६.१७) ले राम र सुग्रीव दुवै हनुमानमाथि चढेर हिँडेको भन्छ; तीनै छापामा त्यो पाउ यस्तै छ, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यसै बुझेको छ। वाल्मीकि रामायणमा हनुमानमाथि राम मात्र चढ्छन्, र लक्ष्मण अङ्गदमाथि।

राम र सुग्रीव हनुमानमाथि चढेर हिँडे, लक्ष्मणजी अङ्गदमाथि। वानरको सबै फौज हिँड्यो; हिँड्दा त्यहाँ सारा पृथ्वी छोपियो। रसद चाहिँदैनथ्यो; सबै वीर फलफूल मात्र खान्थे। त्यस बेला सबै वीर गर्जिए, र सारा जगत् काँप्न थाल्यो।

शब्दार्थ: चल्या = हिँडे · छोपेर = छोपेर, ढाकेर · रसत् = रसद, खानेकुरा · फलैफुल् = फलफूल मात्र · तसबखत् = त्यस बेला · काम्न = काँप्न

फौज रातदिन हिँड्यो; बीचमा कोही पनि कतै एक घडी रोकिएन। विन्ध्याचल नाघेर, फेरि यसै गरी मलयाचल नाघेर उनीहरू खारा समुद्रको तीरमा पुगे; त्यहाँ प्रभुको डेरा पर्‍यो। वानरको त्यत्रो फौजले टम्म भरिएर सारा किनारा भरियो।

शब्दार्थ: रात्दिन् = रातदिन · टिकेन = रोकिएन · विन्ध्याचल् = विन्ध्य पर्वत · नाघि = नाघेर · डेरा = डेरा, शिविर · खचित = टम्म, खचाखच

हुकुमअनुसार वानरको सबै फौज त्यहाँ तीरमा बस्नासाथ, सागर तर्ने कुनै उपाय नहुँदा सबैको मनमा ठूलै ताप पस्यो। वीरहरू भन्न थाले: ‘यो कसरी तरौँ? यहाँ त साह्रै कठिन भयो। यो सागर नतरी लङ्कामा हिँडेर जान हुँदैन।’

शब्दार्थ: तिर्मा = तीरमा · जसै ता = जसै, बस्नासाथ · ताप् = चिन्ता, पीडा · तरौं = तरौँ · कठिन् = कठिन, गाह्रो · हींडेर = हिँडेर

‘सागर तरेर पारि पुगे त हामी यसै बेला सबै राक्षसलाई मार्थ्यौँ।’ आपसमा यति कुरा गर्दै उनीहरू प्रभुको नजिक जम्मा भए। रघुनाथ ज्ञानस्वरूप भएर पनि सीताजीलाई सम्झी-सम्झी ‘सीते, कहाँ छौ?’ भन्दै अनेक तरहले विलाप गर्न थाले।

शब्दार्थ: मार्दथ्यौं = मार्थ्यौँ · पार् गया = पारि पुगे · परस्पर = आपसमा · थ्यैं = नजिक, कहाँ · संझि = सम्झेर · ज्ञानस्वरूपी = ज्ञानस्वरूप

रामको नाम मात्र लिनेका पनि सबै दुःख र ताप टर्छन्। त्यसो भए स्वयं श्रीरघुनाथलाई कतै सन्ताप पर्छ र? सत्-चित् रूप, परिपूर्ण, अद्वितीय, एक आत्मस्वरूप भएर पनि उनी मानिस भएर सुखी र दुःखी बन्दै अनेक लीला गर्छन्।

शब्दार्थ: फगत् = मात्र · टर्दछन् = टर्छन् · सन्ताप् = सन्ताप, पीडा · सच्चित् = सत्-चित् · अद्वितिय = अद्वितीय · लिला = लीला