निकुम्भिलाको यज्ञ

कुम्भकर्ण मर्‍यो भन्ने खबर रावणले जब सुन्यो, ऊ साह्रै दुःखमा परेर विलाप गर्दै खुब मूर्छित भयो। रावणलाई सम्झाउन त्यो वीर इन्द्रजित् अगाडि सर्‍यो, र तुरुन्तै बिन्ती गर्‍यो: ‘म खडा छु; म छँदै हजुरलाई कुन सन्ताप पर्‍यो?’

शब्दार्थ: विलाप् = विलाप, रोइकराइ · मूर्छा = बेहोसी · बुझाउन कन = सम्झाउन · सर्यो = सर्‍यो · खडै = खडा नै, उभिएकै · ताप् = सन्ताप

‘आज शत्रुको डर अलिकति पनि नरहोस्; यी शत्रुलाई म नै मार्नेछु। सबै शत्रुलाई मारेर म हजुरको सन्ताप चाँडै सजिलै टार्नेछु। म अहिल्यै तुरुन्त निकुम्भिला भन्ने ठाउँमा गएर होम गर्छु। होम पूरा गरेँ भने अहिले अग्नि मसँग प्रसन्न भएर…’

शब्दार्थ: भय = डर · मारुँला = मार्नेछु · टारुँला = टार्नेछु, हटाउनेछु · होम् = होम, अग्निमा आहुति · निकुम्भिला = निकुम्भिला नामको ठाउँ · प्रसन्नै = प्रसन्न नै

‘…मलाई हतियार दिनेछन्। तिनै हतियार लिएर म जब युद्धमा जान्छु, त्यस बेला कसले सामुन्ने उभिएर टिक्छ? सबै ध्वस्त हुन्छन्।’ यति बिन्ती गरेर, ‘होम गरूँ’ भन्दै ऊ उठेर तुरुन्तै गयो, र भक्ति राखेर निकुम्भिला भन्ने ठाउँमा होम गर्न लाग्यो।

शब्दार्थ: दीन्याछन् = दिनेछन् · हतियार् = हतियार · सङ्ग्राम = युद्ध · टिक्छ = टिक्छ, अडिन्छ · ध्वस्त = नष्ट · भक्ती = भक्ति

इन्द्रजित्ले होम गर्न थाल्यो भन्ने त्यो खबर विभीषणजीले सुने, र रघुनाथका हजुरमा गएर त्यो सबै विस्तारमा बिन्ती गरे: ‘हे रघुनाथ, इन्द्रजित्ले अहिले होम गर्न थाल्यो भन्ने मैले सुनेँ। यो सुनेर हजुरलाई बिन्ती गर्न म अहिले हजुरकहाँ आएँ।’

शब्दार्थ: सून्या = सुने · समचार् = समाचार, खबर · विस्तार् = विस्तार · बिन्ति पार्या = बिन्ती गरे · सून्याँ = सुनेँ · आयाँ = आएँ

‘अधिराज, होममा विघ्न त पार्नै पर्छ। होम सिद्ध गर्‍यो भने राक्षसगणलाई कहिल्यै जित्न सकिँदैन; यी सबै अजेय बन्नेछन्। लक्ष्मणलाई र मलाई आज्ञा दिनुहोस्; म त्यहाँ जान्छु। लक्ष्मणले अहिले अवश्य उसलाई मार्नेछन्; ऊ कसरी बाँच्न सक्ला र?’

शब्दार्थ: विघ्न = बाधा · सिद्ध = पूरा, सफल · राक्षस्गण् = राक्षसहरू · अजेयै = अजेय नै, जित्न नसकिने · हूकुम् = आज्ञा · बाँच्न = बाँच्न

यति बिन्ती सुनेपछि (रामले) आज्ञा गरे: ‘म आफैँ जान्छु, म नै मार्छु।’ विभीषण फेरि अगाडि सरेर ‘यो वीर यस्तो छ’ भन्दै बिन्ती गर्न थाले: ‘“केही पनि नखाई, अलिकति पनि नसुती, रातदिन कडा नियम पालेर जसले बाह्र वर्षको व्रत गरेको छ, त्यो पुरुष तेरो अगाडि सरेर…”’

शब्दार्थ: मै = म नै · सरि = सरेर, अगाडि सरेर · सुती = सुतेर · नियम् = नियम, व्रतको अनुशासन · बर्त = व्रत · बाह्र = बाह्र

टिप्पणी: इन्द्रजित्को मृत्युको यो सर्त (बाह्र वर्ष नखाई, नसुती व्रत गर्ने पुरुष) अध्यात्म रामायणअनुसार हो। वाल्मीकि रामायणमा विभीषणले बताउने वरदानको सर्त अर्कै छ: निकुम्भिला पुगेर होम पूरा गर्नुअघि नै जुन शत्रुले इन्द्रजित्लाई प्रहार गर्छ, उसैबाट ऊ मर्छ।

‘“…तेरो प्राण लिनेछ।” यस्तो वरदान छ; यसो हुनाले अहिले अरू कोही अगाडि सरेर उसलाई कदापि मार्न सक्दैन। रातदिन अलिकति पनि नखाई, अलिकति पनि नसुती यहाँ त्यसरी रहेका लक्ष्मण नै हुन्। अब लौ, आज्ञा दिनुहोस्; उनले त्यहाँ उसलाई मारून्।’

शब्दार्थ: प्राण = ज्यान · लिन्याछ = लिनेछ · वरदान् = वरदान · कदापि = कहिल्यै · रह्याका = रहेका · मारुन् = मारून्

‘हे रघुनाथ, ईश्वर हजुर नै हुनुहुन्छ; यी भाइ लक्ष्मण त शेष हुन्। करुणा देखाउँदै पृथ्वीको भार हर्नका लागि हजुरले जन्म लिनुभयो, र भजन गर्नका लागि यो रूप बनाइदिनुभयो।’

शब्दार्थ: ईश्वर् = ईश्वर · ह्वौ = हौ, हुनुहुन्छ · शेष् = शेषनाग · जनाई = जनाएर, देखाएर · भूभार = पृथ्वीको भार · रुप् = रूप

टिप्पणी: यो श्लोक अध्यात्म रामायणमा विभीषणले भनेको ‘हजुर नै साक्षात् जगत्का स्वामी नारायण हुनुहुन्छ, लक्ष्मण नै शेष हुन्’ भन्ने वचनसँग मिल्छ (१९५४ को छापाको पादटिप्पणीले त्यो संस्कृत वचन दिएको छ)।