लक्ष्मण युद्धमा
होम सकिनुअघि इन्द्रजितलाई कसरी रोक्ने?कथा · ८ श्लोक · ३ मिनेटकथा
विभीषणको बिन्ती सुनेर रामले भने, उनको कुरा साँचो हो: लक्ष्मण हिँडेदेखि नै न खाएका छन्, न सुतेका छन्; यो काम पर्ने नै थियो भनेर राम जानीजानी चुप बसेका थिए। उनले लक्ष्मणलाई फौज लिएर तुरुन्तै गई इन्द्रजितको प्राण लिन हुकुम दिए; शत्रुको कमजोरी देखाउन विभीषण पनि साथ जाने भए। लक्ष्मणले रामको पाउ समातेर भने, उनका बाण इन्द्रजितको प्राण हरेर पातालको भोगवतीमा नुहाउन पुग्नेछन्। जाम्बवान्, हनुमान र अङ्गदसँग उनी पुगेपछि विभीषणले सल्लाह दिए: होम सिद्ध भए इन्द्रजितलाई कसैले जित्न सक्दैन; पहिले उसको फौज ढाले ऊ होम छोडेर आउँछ। लक्ष्मणले बाण बर्साए, वानरले रूख र ढुङ्गा फ्याँके, र फौज नासिएपछि इन्द्रजित् रिसले होम छोडेर आयो।
रामको शिविर, अनि निकुम्भिलाको होमस्थलरामविभीषणलक्ष्मणजाम्बवान्हनुमानअङ्गदइन्द्रजित्गाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
निकुम्भिलाको यज्ञविभीषणको सल्लाहअनुसार लक्ष्मण इन्द्रजितको यज्ञस्थलतर्फ जान्छन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ६.१९५
साँचो बिन्ति गर्यौ म जान्दछु सबै यो विर् छ यस्तो भनी।
हिंड्दै देखि न खाइ कत्ति न सुती लक्ष्मण् रह्याका पनी।।
जानीजानि म चुप् रह्याँ किन भन्या लाग्न्यै छ यो काम् पनी।
उत्तर् येति तहाँ विभीषणजिका साम्ने हुकुम् भो पनी।।
‘तिमीले साँचो बिन्ती गर्यौ; यो वीर यस्तो छ भन्ने सबै कुरा म जान्दछु। लक्ष्मण पनि हिँडेदेखि नै केही नखाई, अलिकति पनि नसुती रहेका छन्। म जानीजानी चुप लागेँ, किनभने यो काम पनि पर्ने नै थियो।’ विभीषणका सामुन्ने त्यहाँ रामले यति उत्तर दिए।
शब्दार्थ: हिंड्दै देखि = हिँडेदेखि · जानीजानि = जानीजानी · चुप् रह्याँ = चुप लागेँ · लाग्न्यै छ = पर्ने नै थियो · उत्तर् = उत्तर, जवाफ · साम्ने = सामुन्ने
टिप्पणी: बाह्र वर्षसम्म नखाने र नसुत्नेले मात्र इन्द्रजितलाई मार्न सक्छ भन्ने कुरा (६.१९२–१९३) यसै कथनको हो। वाल्मीकि रामायणमा ब्रह्माको वर अर्कै छ: निकुम्भिलामा होम सिद्ध गर्नुअघि जुन शत्रुले उसलाई हान्छ, त्यसैबाट उसको मृत्यु हुन्छ।
- श्लोक ६.१९६
लक्ष्मण्लाइ पनी हुकुम् तहिं भयो भाई तयारी भया।
केही फौज् पनि साथमा लिइ तहाँ ऐल्हे तुरुन्तै गया।।
चाँडै प्राण् लिइ हाल इन्द्रजितको जान्छन् विभीषण् पनी।
सब्को छिद्र बताउनन् बखतमा यस्तो छ याहाँ भनी।।
त्यहाँ लक्ष्मणलाई पनि हुकुम भयो: ‘भाइ, तयार होऊ। केही फौज पनि साथमा लिएर अहिले नै तुरुन्तै त्यहाँ जाऊ, र चाँडै इन्द्रजितको प्राण लिइहाल। विभीषण पनि जान्छन्; यहाँ यस्तो छ भनेर उनले बेलैमा सबैको कमजोरी बताऊन्।’
शब्दार्थ: तयारी भया = तयार होऊ · तुरुन्तै = तुरुन्तै · लिइ हाल = लिइहाल · छिद्र = प्वाल, कमजोरी · बताउनन् = बताऊन् · बखतमा = बेलामा
- श्लोक ६.१९७
हूकुम् यो रघुनाथको सुनि धनू लीई तयारी भया।
राम्का पाउ समाइ लक्ष्मण तहाँ क्ये बोल्न लागी गया।।
मेरा बाण् अब इन्द्रजित विरका प्राण्लाइ जल्दी हरी।
पाताल् भोगवती महाँ पुगि तहाँ निर्मल् हुनन् स्नान् गरी।।
रघुनाथको यो हुकुम सुनेर लक्ष्मण धनु लिई तयार भए। रामको पाउ समातेर लक्ष्मण त्यहाँ केही बोल्न थाले: ‘अब मेरा बाण वीर इन्द्रजितको प्राण छिट्टै हरेर पातालको भोगवतीमा पुग्नेछन्, र त्यहाँ स्नान गरी निर्मल हुनेछन्।’
शब्दार्थ: धनू = धनु · समाइ = समातेर · हरी = हरेर · पाताल् = पाताल · भोगवती = भोगवती (पातालकी एउटा नदी) · निर्मल् = सफा, पवित्र
- श्लोक ६.१९८
येती बिन्ति गरी घुमी वरिपरी लक्ष्मण् चरण्मा पर्या।
बीदा भै रघुनाथका हुकुमले साइत् तुरुन्तै गर्या।।
केही फौज् लिइ जाम्बवान् र हनुमान् अङ्गद् इ साथ्मा गया।
पौंच्या जल्दि र इन्द्रजीत विरका फौज्लाइ देख्ता भया।।
यति बिन्ती गरेर लक्ष्मण वरिपरि घुमेर परिक्रमा गरी चरणमा परे। रघुनाथको हुकुमले बिदा भएर उनले तुरुन्तै साइत गरे। केही फौज लिएर, जाम्बवान्, हनुमान र अङ्गदलाई साथमा लिई उनी गए। उनीहरू छिट्टै पुगे, र वीर इन्द्रजितको फौज देखे।
शब्दार्थ: घुमी वरिपरी = वरिपरि घुमेर (परिक्रमा गरी) · चरण्मा = पाउमा · बीदा भै = बिदा भएर · साइत् = साइत, यात्राको शुभ घडी · पौंच्या = पुगे · जल्दि = छिट्टै
- श्लोक ६.१९९
हूकुम् सिरोपर धरी कन जल्दि पौंची।
लक्ष्मण् अघी जब सर्या धनुलाइ खैंची।।
लस्कर्हरू पनि अगाडि सरेर धाया।
ताहाँ विभीषण अघी सरि बिन्ति लाया।।
हुकुमलाई शिरमाथि राखेर उनी छिट्टै पुगे। लक्ष्मण धनु तानेर जब अगाडि सरे, सेना पनि अगाडि सरेर दौडियो। त्यहाँ विभीषणले अगाडि सरेर बिन्ती गरे।
शब्दार्थ: सिरोपर = शिरमाथि · खैंची = तानेर · लस्कर्हरू = सेना, फौज · धाया = दौडे · बिन्ति लाया = बिन्ती गरे
- श्लोक ६.२००
कालो मण्डल देखिइन्छ अघि जो त्यो फौज हो वीरको।
टुक् टुक् पारि गिराइ बक्सनु हवस् सब् वीरका सिरको।।
ऐल्हे जल्दि न हानि बक्सनु भया होम् सिद्ध गर्न्या छ यो।।
होम्को सिद्ध गर्यो भन्या हुँदि कसै जीती न सक्नू छ यो।।
‘अगाडि जुन कालो घेरा देखिन्छ, त्यो त्यस वीरको फौज हो। ती सबै वीरका शिर टुक्रा-टुक्रा पारेर खसालिदिनुहोस्। अहिले छिट्टै हान्नुभएन भने यसले होम सिद्ध गर्नेछ। होम सिद्ध गर्यो भने यसलाई कसैले जित्न सक्ने छैन।’
शब्दार्थ: मण्डल = घेरा · टुक् टुक् पारि = टुक्रा-टुक्रा पारेर · सिरको = शिरको · हानि = हानेर (न हानि = नहाने) · सिद्ध = पूरा · कसै = कसैले
- श्लोक ६.२०१
तेस् फौज्लाइ गिराइ बक्सनु भया त्यो इन्द्रजित् विर् पनी।
होम् छोडी कन लड्न आउँछ यहाँ त्यो फौज् गिरायो भनी।।
येही युक्ति तहाँ विभीषणजिले बिन्ती गर्याथ्या जसै।
लक्ष्मण्ले पनि सैन्य माथि शरको वृष्टी गराया तसै।।
‘त्यो फौज ढाल्नुभयो भने वीर इन्द्रजित् पनि ‘फौज ढाल्यो’ भनेर होम छोडी यहाँ लड्न आउँछ।’ विभीषणले त्यहाँ यही युक्ति बिन्ती गर्नेबित्तिकै लक्ष्मणले पनि त्यस सेनामाथि बाणको वर्षा गराए।
शब्दार्थ: गिराइ = ढालेर, खसालेर · छोडी कन = छोडेर · युक्ति = उपाय, जुक्ति · सैन्य = सेना · शरको = बाणको · वृष्टी = वर्षा
- श्लोक ६.२०२
वानर्ले पनि वृक्ष पर्वत शिला फौज् माथि फेंक्या जसै।
राक्षस्को पनि फौज् अघी सरि सरी खुप् लड्न लाग्यो तसै।।
लक्ष्मण्ले शरले अनेक् तरहले मार्या र नास्यो भनी।
साह्रै क्रोध गरेर इन्द्रजित विर् होम् छोडि आयो पनी।।
वानरहरूले पनि फौजमाथि रूख, पहाड र ढुङ्गा फ्याँक्नेबित्तिकै राक्षसको फौज पनि अगाडि-अगाडि सरेर खुब लड्न थाल्यो। लक्ष्मणले बाणले अनेक तरहले मारे र नाश गरे भनेर वीर इन्द्रजित् साह्रै रिसाएर होम छोडी आयो।
शब्दार्थ: वृक्ष = रूख · शिला = ढुङ्गा, चट्टान · फेंक्या = फ्याँके · तरहले = तरिकाले · नास्यो = नाश गर्यो · क्रोध = रिस
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी