इन्द्रजित्को अन्त्य

बलियो, राम्रो रथमा चढेर, धनु लिएर ऊ सामुन्ने अगाडि आयो, र लक्ष्मणलाई भन्न थाल्यो: ‘अब हेर्, मेरो अगाडि परेर तँ मर्न आँटिस्!’ त्यहाँ नजिकै विभीषण पनि थिए। उनलाई पनि उसले खुब गाली गर्‍यो: ‘तँ आफ्नो कुलको शत्रु, अधम होस्!’

शब्दार्थ: पक्का = बलियो · साम्ने = सामुन्ने · आँटिस् = आँटिस्, हिम्मत गरिस् · कुलको = वंशको · शत्रू = शत्रु · अधम् = नीच

यति भनेर ऊ रिसले रथमा बसेको थियो, सबैलाई जित्छु भनेर कम्मर खुब कसेर। केही वास्ता नगरी, अरू वानरहरूलाई साह्रै हेला गर्दै ऊ भन्छ: ‘यी मेरा फेला परे।’

शब्दार्थ: कम्मर = कम्मर · कस्याको = कसेको · टेरि = टेरेर (न टेरि = वास्ता नगरी) · हेला = हेला, अपमान · फेला = फेला, हात

‘बाण हानेर म सबैको प्राण हरेर लिन्छु। तिम्रो शरीर म धरतीमा खसालिदिन्छु।’ यस्ता वचन सुनेर लक्ष्मणजी रिसाए; उनले बाण हाने र त्यहीँ तुरुन्तै उसलाई थला बसाए।

शब्दार्थ: हरेर = हरेर, खोसेर · शरिर् = शरीर · पृथिविमा = पृथ्वीमा, धरतीमा · रिसाया = रिसाए · थला बसाया = थला पारे, ढाले

ऊ दुई घडी मूर्छा पर्‍यो, अनि जुरुक्क उठ्यो। आँखा रातारात पारेर, रिसाएर ऊ अगाडि हुइँकियो: ‘मेरो पराक्रम रत्ति पनि नबुझी तैँले पहिले हानिस्। लौ, अब मेरो पराक्रम बुझिले न!’

शब्दार्थ: घरी = घडी (करिब २४ मिनेट) · जुरुक्क = जुरुक्क, झट्टै · लाल् लाल् नजर् = रातारात आँखा · छूट्यो = हुइँकियो · रती = रत्ति, अलिकति · पैल्हे = पहिले

यति भनेर, मनमा आफूलाई ठूलो वीर ठानेर, उसले त्यहाँ लक्ष्मणजीलाई छिट्टै सात बाण हान्यो। दस बाणले उसले वीर हनुमानलाई हान्यो। तर झन् मुख्य शत्रु त उसले विभीषणलाई मान्यो।

शब्दार्थ: मानी = ठानेर · सात् = सात · शर = बाण · दस् = दस · मुख्य = प्रमुख

फेरि उसले विभीषणमाथि सय बाण हान्यो। उसले यति गर्नेबित्तिकै लक्ष्मणले बाण हानेर उसको शरीरको कवच काटिदिए। अनि उसले पनि हजार बाण हानेर, ‘मेरो कवच खसाल्यो’ भन्दै, लक्ष्मणजीको शरीरको कवच टुक्रा पारेर त्यहीँ खसाल्यो।

शब्दार्थ: सय = सय · कवच् = कवच · हज्जार् = हजार · गाथ्का = गात्रको, शरीरको · टुक् पारेर = टुक्रा पारेर · गिराउँदो = खसाल्ने

लक्ष्मणले पनि फेरि पाँच बाणले उसका घोडा, रथ, सारथि र धनु काटिदिए। उसै बेला उसले अर्को धनु उठायो। लक्ष्मणले फेरि त्यो धनु पनि तीन बाणले काटिदिए। उसले फेरि धनु लियो र धेरै बाणले लक्ष्मणलाई हान्यो; कति छिटो, के भनूँ!

शब्दार्थ: सुत् = सूत, सारथि · बखतमा = बेलामा · आर्को = अर्को · तिन् = तीन · धेर = धेरै · क्या भनू = के भनूँ

बाणैबाणले उसले दसै दिशा भरिदियो; वानरहरू सकसमा परे। लक्ष्मणले पनि वीर इन्द्रजितको प्राण लिने मनसुबा गरे। उनीसँग जुन इन्द्रास्त्र थियो, त्यही धनुमा चढाएर उनी अगाडि सरे। त्यहाँ श्रीरघुनाथको चिन्तन गरेर उनले छिट्टै प्रतिज्ञा गरे।

शब्दार्थ: सकस्मा = सकसमा, अप्ठ्यारोमा · मन्सुब् = मनसुबा, अठोट · इन्द्रास्त्र = इन्द्रको अस्त्र · लाई = लगाएर, चढाएर · चिन्तन् = ध्यान, सम्झना · प्रतिज्ञा = प्रण

‘दशरथका छोरा धर्मात्मा र सत्य हुन् भने, जगत्का नाथ र मालिक हुन् भने, साँच्चै अब इन्द्रजित् यहीँ यही बाणले मरोस्।’ यसो भनेर उनले बाण छोडे, र वीर इन्द्रजितको शिर खसाल्नेबित्तिकै इन्द्रादि देवता खुसी भएर खुब फूलको वर्षा गर्न थाले।

शब्दार्थ: धर्मात्मा = धर्मात्मा · दाशरथि = दशरथका छोरा (राम) · मरोस् = मरोस् · सीरै = शिर नै · खसाया = खसाले · पुष्पवृष्टि = फूलको वर्षा

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा पनि लक्ष्मणले इन्द्रजितमाथि ऐन्द्रास्त्र छोड्दा यस्तै सत्यको प्रतिज्ञा गर्छन्: राम धर्मात्मा र सत्यप्रतिज्ञ हुन् भने यो बाणले रावणको छोरालाई मारोस्।

खुसीले नगरा बजे; पृथ्वीको जुन ठूलो भार थियो, त्यो गयो। खुसीले त्यहाँ जयजयकारको आवाज पनि धेरै भयो। लक्ष्मणले पनि शङ्ख फुके र धनुको खुब टङ्कार गरे। वानरहरूले त्यहाँ धेरै स्तुति गरे; सबै आनन्दमा मग्न भए।

शब्दार्थ: नगरा = नगरा (ठूलो ढोल) · भारि = भारी, भार · जयशब्दको = जयजयकारको · शङ्खको = शङ्खको · टङ्कार् = धनुको तार तान्दाको आवाज · स्तुति = प्रशंसा

लक्ष्मणजी सबै फौज लिएर रघुनाथज्यूको हजुरमा गए। पाउमा परेर, दण्डवत् गरेर उनले त्यहाँ सबै कुरा बिन्ती गरे। सुनेर रघुनाथ खुब खुसी भए र भने: ‘राम्रो गर्‍यौ। आज तिमीले इन्द्रजितलाई नै मार्‍यौ; सबै शत्रुको जरो नै हर्‍यौ।’

शब्दार्थ: हजुर्मा = हजुरमा, सामुन्ने · दण्डवत् = घोप्टो परेर ढोग · बेस् = राम्रो · मुल् = मूल, जरो · हर्यौ = हर्‍यौ, नाश गर्‍यौ

‘अब मेरो शत्रु कुनै वीर अवश्य छैन; जो वीर थियो, त्यो गयो। यो वीर गएपछि यो रावणलाई मार्न सजिलो भयो। अब युद्ध हुँदा म उसलाई सजिलै मार्छु।’ यस्तो हुकुम भयो। वीर रावणले पनि सबै समाचार सुन्यो, र ऊ मूर्छा परिहाल्यो।

शब्दार्थ: अवश्य = पक्कै · सजिलो = सजिलो · सहजै = सजिलै · समचार् = समाचार · मूर्छा = बेहोसी