रावणको होम

मूर्छाबाट उठेर उसले धेरै विलाप गर्‍यो, र फौजलाई लड्न पनि धकेल्यो। ‘म सीतालाई काट्छु’ भनेर रिसले हातमा एउटा तरवार लिएर ऊ दौडियो। नजिकै रहेको मन्त्री सुपार्श्व अगाडि सर्‍यो र छिट्टै बिन्ती गर्‍यो: ‘महाराज, स्त्रीको हत्या गर्नु पटक्कै हुँदैन।’

शब्दार्थ: विलाप् = विलाप, रोइकराइ · पेल्यो = धकेल्यो · तरवार् = तरवार · काट्छू = काट्छु · मन्त्रि = मन्त्री · स्त्रीघात् = स्त्रीको हत्या

सुपार्श्वको बिन्ती सुनेर ऊ त्यहाँबाट फरक्कै दरबारभित्र फर्क्यो। शोकले ऊ धेरै मूर्खजस्तै भयो। ‘फेरि सभा गर्छु’ भनेर ऊ गयो।

शब्दार्थ: फरक्कै = फरक्कै, सिधै उल्टो · दरबार = दरबार · शोक्ले = शोकले · मूर्ख समान = मूर्खजस्तै · सभा = सभा, भेला

सबै मन्त्रीसँग बसेर विचार गर्दा हित हुने कुरा ठहरियो। अनि अगाडि सर्दा जति राक्षस बाँकी थिए, सबैलाई उसले साथ लियो, र रघुनाथसँग खुब लड्ने मन बनायो।

शब्दार्थ: विचार = सल्लाह · हीतै = हित नै · ठहरियो = निधो भयो · बाँकि = बाँकी · चित्त दीयो = मन लगायो

आगोमा सलह झैँ ऊ जब त्यस आगोमा पर्न आयो, कहाँ सक्थ्यो र? फेरि झन् ठूलो ठक्कर पायो। धेरै वीर मरे; उसको हृदयमा पनि बाण लाग्यो। त्यहाँ टिक्नै नसकेर ऊ छिट्टै फर्केर भाग्यो।

शब्दार्थ: सलह = सलह (पुराना छापामा ‘सलह’) · अग्निमा = आगोमा · ठक्कर = ठक्कर, चोट · हृदयमा = हृदयमा, छातीमा · टिक्नै = टिक्न नै · फिरेर = फर्केर

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘सहल’ थियो; १९५४, १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार ‘सलह’ राखिएको छ। सलह भनेको फट्याङ्ग्राजस्तो कीरा हो: आगोमा हाम फाल्ने कीराजस्तै।

विपत्ति परेपछि उसले त्यहाँ गुरुलाई सम्झ्यो। छिट्टै गुरुकहाँ गएर, उनका पाउमा शिर राखेर उसले बिन्ती गर्‍यो: ‘मैले धेरै दुःख पाएँ। यही दुःखको बिन्ती गर्न म आज आएँ।’

शब्दार्थ: सम्झ्यो = सम्झ्यो · विपत्ति = आपत् · गुरू = गुरु · सिर = शिर · विनति = बिन्ती · आयाँ = आएँ

टिप्पणी: श्लोकले उनलाई ‘गुरु’ मात्र भनेको छ; यो कथाले पछ्याउने अध्यात्म रामायणमा रावण आफ्ना गुरु शुक्राचार्यकहाँ जान्छ।

‘हे नाथ, हजुर गुरु हुँदाहुँदै पनि मलाई दुःख पर्ने! मलाई के भयो? अब कसरी मन थाम्ने? यो रामले मेरा सबै बन्धु र छोरा मार्‍यो; अनेक शूर वीरहरूलाई पनि सिध्याइदियो।’

शब्दार्थ: पर्न्या = पर्ने · चित्त धर्न्या = मन थाम्ने · सकल = सबै · बन्धु = आफन्त · सूरा = शूर, बहादुर · छुट्टि पार्यो = सिध्यायो, (जीवनबाट) छुटायो

रावणको बिन्ती सुनेर, ‘यसलाई आपत् परेछ’ भनी, ‘गर्नसम्म गरोस्’ भनेर गुरुले पनि उपदेश दिए: ‘हे रावण, सुन, म मन्त्र दिन्छु। अब गएर खुब ध्यान दिई होम गर। होम सम्पूर्ण गर्‍यौ भने हतियार पाउनेछौ; तिनैले गर्दा…’

शब्दार्थ: आपत् = आपत्, विपत्ति · गर्ना सम्म = गर्नसम्म, सकेसम्म · उपदेश् = उपदेश, सल्लाह · मन्त्र = मन्त्र · सम्पूर्ण = पूरा · मिल्नन् = मिल्नेछन्, पाइनेछन्

टिप्पणी: रावणको यो होम र त्यसको भङ्ग (६.२२१–२३२) अध्यात्म रामायणअनुसार हो; वाल्मीकि रामायणमा यस्तो प्रसङ्ग छैन। त्यहाँ इन्द्रजितको मृत्युपछि रावण बाँकी सेना पठाउँछ, अनि आफैँ युद्धमा निस्कन्छ।

‘…तिमी सबै वीरलाई जित्नेछौ।’ गुरुको यो आज्ञा पाउनेबित्तिकै ऊ खुसी भएर उठ्यो, घर गयो, र होम गर्न तयार भयो। पातालजस्तो गुफा खनेर ऊ होम गर्न त्यहीँ बस्यो। ‘कोही नआऊन्’ भनेर उसले सहरका सबै ढोका बन्द गर्‍यो।

शब्दार्थ: जित्न्या = जित्ने · आज्ञा = आदेश · आँट्यो = तयार भयो, थाल्न लाग्यो · पाताल् तुल्य = पातालजस्तो · खनी = खनेर · ढोका = ढोका

यही रीतले रावण लुक्यो, र त्यहाँ खुब होम गर्न थाल्यो। रावण त लुक्यो, तर धुवाँ कहाँ लुकेर बस्थ्यो र? त्यही धुवाँ देखेर, ‘होम गर्न थाल्यो’ भनी, विभीषणले ‘भेद पाएँ’ भन्दै रामको हजुरमा गएर बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: लूक्यो = लुक्यो · रित् = रीत, तरिका · धुवाँ = धुवाँ · रहन्थ्यो कहाँ = कहाँ रहन्थ्यो र · भेद् = भेद, गोप्य कुरा · बिन्ति पार्या = बिन्ती गरे