होम भङ्ग

‘महाराज, रावण होम गर्न थाल्यो। होम सिद्ध गर्‍यो भने, म हजुरमा साँचो बिन्ती गर्छु, यी सबै अजेय हुनेछन्। वानरहरूलाई हुकुम बक्सनुहोस्: वीर-वीर अगाडि सरेर, हुकुम शिरमाथि राखी, छिट्टै गएर यज्ञ नाश गरिदिऊन्।’

शब्दार्थ: सिद्ध = पूरा · अजेयै = अजेय नै · बक्सनु हवस् = बक्सनुहोस् · विर् विर् = वीर-वीर · यज्ञ = यज्ञ, होम · सिरोपर् = शिरमाथि

विभीषणले यति बिन्ती गरेपछि प्रभुको हुकुम भयो। वीर अङ्गद र हनुमान दुवै खटिए, र दस करोडको फौज गयो। उनीहरू पर्खाल नाघेर गए, र त्यस सहरको दरबार पुग्नेबित्तिकै त्यहाँ रावणका जति पहरेदार थिए, ती सबैलाई मारे।

शब्दार्थ: खटिया = खटिए · कोटिको = करोडको · पर्खाल् = पर्खाल · नाघि = नाघेर · दर्बार् = दरबार · चौकी = चौकी, पहरा

विभीषणकी रानी सरमा लङ्का सहरमै थिइन्। ‘रावण त्यहाँ लुकेर बसेको रहेछ’ भनेर उनले इसारा दिइन्। गुफाको मुखमा ठूलो ढुङ्गा लगाएर पक्का गरी रावण त्यहीँ भित्र होम गर्दै थियो; उनीहरू ठूलो वेगले त्यहीँ पुगे।

शब्दार्थ: रानी = रानी, पत्नी · इसारा = इशारा, सङ्केत · गूफाका = गुफाका · पत्थर = ढुङ्गा · पक्का = बलियो, बन्द · वेग् = वेग, गति

अङ्गदजीले त्यो ढुङ्गालाई लात्ती हाने; त्यो धुलो भएर खस्यो। होममा विघ्न पार्नका लागि केही फौज त्यहाँ भित्रै पस्यो। यति हुँदा पनि रावण दृढ भएर ध्यान गर्न थालेपछि वीर-वीर वानरहरूले अनेक तरहले त्यो यज्ञ नासे।

शब्दार्थ: लात्ति = लात्ती · धुलै = धुलो नै · विघ्न = बाधा · पस्यो = पस्यो · दृढ = अडिग · नास्या = नासे, नष्ट गरे

रावणले त्यहाँ होम गर्नका लागि एउटा स्रुवा पनि लिएको थियो। श्रीहनुमानले त्यो खोसे, र ‘यो उठोस्’ भनेर रिसले हाने। ध्यानमै मनलाई दृढ पारेर रावण अचल भएर बसिरहँदा अङ्गदले मन्दोदरीलाई तानेर नजिकै ल्याए।

शब्दार्थ: सूरो = स्रुवा (होममा घिउ हाल्ने डाडु) · खोस्या = खोसे · उठोस् = उठोस् · अचल = नचल्ने, स्थिर · खैंचि = तानेर · नजिकै = नजिकै

टिप्पणी: होम भङ्ग गर्न अङ्गदले मन्दोदरीलाई तानेर ल्याउने यो प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणअनुसार हो; वाल्मीकि रामायणमा रावणको होम र यो दृश्य दुवै छैनन्।

मन्दोदरीलाई रावणको नजिक पुर्‍याएर उनको बेइज्जत गरियो: चोलो खोलेर फ्याँकियो, फेरि कम्मरको सारी खसालियो। लगाएका गहना र शरीरका लुगासमेत फ्याँकिनेबित्तिकै रावणकै नजिक रहेकी मन्दोदरीले रुँदै यसो बिन्ती गरिन्।

शब्दार्थ: हुर्मत् = इज्जत · चोलो = चोलो (ब्लाउज) · अफालि = फ्याँकेर · कटिको = कम्मरको · खसाली दिया = खसालिदिए · गहना = गहना

‘हे नाथ, आज हजुरको लाज कता गयो? म अनाथ के गरूँ? पत्नीका यी विलाप सुनेर पनि बाँच्नुलाई धिक्कार; बरु मर्नु नै निको हो।’ यति बिन्ती गरेर उनी छोरालाई खुब सम्झेर रुन थालिन्। त्यहाँ उनलाई सहायता गर्ने अरू कोही पनि थिएन।

शब्दार्थ: लज्जा = लाज · अनाथ् = अनाथ, असहाय · धिक् = धिक्कार · निको = राम्रो · संझेर = सम्झेर · साहाय = सहायता

‘मेरा पतिले पनि ‘बाँचुँला’ भनेर यहाँ लाजसमेत त्यागे। तेरो ज्यान त पहिले नै गइसक्यो। अब म के गरूँ? विपत्ति आइपर्‍यो।’ रानी मन्दोदरीको यो चर्को विलाप आफ्नै सामुन्ने सुन्नेबित्तिकै रावण तरवार लिएर उठ्यो र अङ्गदजीको कम्मरमा हान्यो।

शब्दार्थ: भर्ताले = पतिले · बाँचुला = बाँचुँला · त्याग् = त्याग · ज्यान् = ज्यान, प्राण · खड्ग = तरवार · कटीमा = कम्मरमा

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘तेरो ज्यान्’ लाई अघिल्लो श्लोकमा मन्दोदरीले सम्झेको छोरालाई सम्बोधन मानेर पढिएको छ; ‘तँ’ स्तरको सम्बोधनले यसै देखाउँछ, तर श्लोकले कसलाई भनेको हो भनेर खुलाएको छैन।

होम नाश गराएर अङ्गदहरू दौडेर रामकहाँ गए। रानी मन्दोदरी र रावणका बीच त्यहाँ धेरै कुरा भयो। रावण भन्न थाल्यो: ‘रानी, अहिले बाँच्नु नै असल हो। बाँच्नकै खातिर त यति हुँदा पनि म चुप लागेर बसेँ।’

शब्दार्थ: नाश = नाश · अङ्गदहरू = अङ्गद आदि · थ्यैं = कहाँ, नजिक · बात् = कुरा · असल् = असल, राम्रो · खातिर = खातिर, लागि