मन्दोदरीको अन्तिम आग्रह

(रावणले भन्यो:) ‘बाँचियो भने त सबै कुरा देख्न पाइन्छ; ज्ञानले यस्तो बुझेर यो शोक अहिल्यै दूर गरिहाल। अब यस्ता झूटा विचारले के हुन्छ र? ‘म यही देह हुँ’ भन्ने बुझाएर शरीरमा भुलाउने त अज्ञान नै हो। त्यही अज्ञान बलियो भयो भने संसार पनि फैलिन्छ।’

शब्दार्थ: बाँचे देखि = बाँचे भने · देखिइन्छ = देख्न पाइन्छ · दुर् गरि हाल = दूर गरिहाल · असत् = झूटो, असत्य · भुलाउन्या = भुलाउने · फैलिन्छ = फैलिन्छ

‘आत्मज्ञानको स्वरूप बुझेर, मनले अज्ञानको नाश गरी तिमी स्वस्थ भएर बस; शोक नमान। यो शोक गरेर के हुन्छ र? हे मन्दोदरी, म ठूलो युद्ध गरेर रामलाई सजिलै मार्छु। रामले नै मलाई मारे भने पनि राम्रै हो; म संसार तरेर जानेछु।’

शब्दार्थ: आत्मज्ञान = आत्मज्ञान · स्वस्थै = स्वस्थ, शान्त · रहु = बस · सहज् = सजिलै · सङ्ग्राम = युद्ध · बेस् = राम्रो

‘युद्धमा म मरेर गएँ भने तिमीले यहाँ सीतालाई मार्नू, अनि अग्निमा प्रवेश गरेर म जहाँ जान्छु त्यहीँ आउनू।’ रावणका यी वचन सुनेर ती मन्दोदरी अत्यन्त सन्तप्त भइन्, र ‘महाराज, आज म साँचो बिन्ती गर्छु’ भन्दै अगाडि सरिन्।

शब्दार्थ: मरि गै गयाँ = मरेर गएँ · मार्नू = मार्नू, मारिदिनू · अग्नीमा = आगोमा · प्रवेश् = प्रवेश · ताप् = सन्ताप, पीडा · सरी = सरेर

मन्दोदरीले त्यहाँ रावणसँग बिन्ती गरिन्: ‘राम जगन्नाथ हरि हुन्। अरूले जस्तोसुकै लडाइँ गरे पनि उनलाई कहिल्यै जित्न सकिँदैन। जसले मत्स्यको रूपले वैवस्वत मनुको रक्षा गरे, अनि कूर्म (कछुवा) भएर मन्दर पर्वतलाई पनि पिठ्युँमा धारण गरे।’

शब्दार्थ: जगन्नाथ् = जगत्का नाथ · कदापि = कहिल्यै · मत्स्यरुपले = माछाको रूपले · कूर्म = कछुवा · मन्दर = मन्दर पर्वत · पिठैमा = पिठ्युँमा

टिप्पणी: युद्धअघि अवतारहरू गनाउँदै मन्दोदरीको यो बिन्ती अध्यात्म रामायणअनुसार हो। वाल्मीकि रामायणमा अन्तिम युद्धअघि मन्दोदरीको यस्तो बिन्ती छैन; त्यहाँ उनले रामलाई विष्णु भनेर रावणको मृत्युपछिको विलापमा मात्र चिनाउँछिन्।

‘जसले वराहको रूपले हिरण्याक्षको प्राण खिचेर लिए; ‘लड्छु’ भनेर उनको सामुन्ने जो गयो, कोही बाँचेर फर्केन। हिरण्यकशिपु ठूलो दैत्य थियो; नृसिंह भएर उनले उसलाई मारे। वामनको रूप लिएर गई उनले छलले बलिको राज्य नै खोसिलिए।’

शब्दार्थ: खैंचेर = खिचेर · वराहरुपले = बँदेलको रूपले · फिरेन = फर्केन · नृसिंहै = नृसिंह नै · छलेर = छल गरेर · वामन् = वामन (बाउन्ने)

‘परशुराम भएर उनले पृथ्वीमा भएका सबै क्षत्रियको नाश गरे। हे नाथ, आज पनि हजुरको प्राण लिन उनी राम भएर अगाडि सरेका छन्। सीता हर्नु हुँदैनथ्यो; हजुरले हेला गरेर सीताजीलाई हर्नुभयो। यही कामले हजुरमाथि यी विपत्ति परे, र इन्द्रजित्को ज्यान गयो।’

शब्दार्थ: क्षत्रिय = क्षत्रिय · सर्या = सरेका छन् · हेलन = हेला, बेवास्ता · हर्नू भयो = हर्नुभयो · विपत् = विपत्ति · ज्यान् = प्राण

‘अधिराज, आज रामचन्द्रजीकहाँ गएर सीता सुम्पनुपर्छ। लङ्कामा पनि रामकै प्यारा भएर विभीषणले राज्य गरून्। सबै छोडेर आज हामी वन जाऊँ।’ उनले यति भन्नेबित्तिकै यी वचन सुनेर रावण पनि त्यसै बेला लामो जवाफ दिन थाल्यो।

शब्दार्थ: सुम्पनु = सुम्पनु, फिर्ता दिनु · अधिराज् = महाराज · गरुन् = गरून् · पियारा = प्यारा · भनीथिन् = भनेकी थिइन् · जवाफ् = जवाफ

(रावणले भन्यो:) ‘हे मन्दोदरी, इन्द्रजित् पनि मर्‍यो, ठूला-ठूला वीर मरे। कुम्भकर्ण मर्‍यो; अरू पनि अनेक वीर युद्धमा ढले। यतिसम्म भइसकेपछि म फेरि कसरी लत्रिएर पाउ परूँ? शत्रुकहाँ गएर लत्रिँदै बाँच्नु राम्रो होइन; बरु आज मेरो प्राण जाओस्।’

शब्दार्थ: विर् = वीर · पर्या = ढले · लत्रेर = लत्रिएर, झुकेर · पाऊ परू = पाउ परूँ · निको = राम्रो · जावस् = जाओस्

‘रघुनाथ विष्णु हुन्, र सीता पनि यिनै लक्ष्मी हुन् भनेर म जान्दछु। जानीजानी मैले सीता हरेँ भने आज म के डर मान्छु र? हेर, रामका हातमा परेर मरूँ भनेरै त मैले सीताजीलाई हरेँ। रामका हातमा परेर मरेँ भने म सजिलै संसार तरेँ।’

शब्दार्थ: जान्दछू = जान्दछु · जानी जानि = जानीजानी · हर्याँ = हरेँ · डर् = डर · राम्का हात परी = रामका हातमा परेर · सहज्मा = सजिलै

टिप्पणी: रामलाई विष्णु र सीतालाई लक्ष्मी जानेरै, उनका हातबाट मरेर मुक्त हुन सीता हरेको रावणको यो भनाइ अध्यात्म रामायणअनुसार हो (अरण्यकाण्डमा पनि ऊ रामका हातबाट मरे तरिन्छ भन्ने आशा गर्छ)। वाल्मीकि रामायणको रावणले यस्तो भन्दैन।

‘फेरि म तुरुन्तै रघुनाथसँग लड्न जान्छु। रघुनाथले मलाई मारून्; तब म खुसी मान्छु। संसारका सबै ताप तोडेर, तिमीलाई वारि छोडी म पारि जानेछु।’

शब्दार्थ: तुरुन्त = तुरुन्तै · मार्नन् = मारून् · ताप्हरुलाइ = तापहरूलाई, दुःखहरूलाई · तोडी = तोडेर · पारि = पारि · वारि = वारि

‘(संसारसागरमा) राग र द्वेषका भेल बग्छन्; बीचमा यी युगहरू भुमरीझैँ घुम्छन्। छोराछोरी आदि त्यहाँ माछाजस्तै छन्, र रिस पनि वडवानल (समुद्रभित्रको आगो) जस्तै छ। कामको जाल ठूलो छ; तैपनि त्यही जाललाई च्यातेर म हिँडिसकेँ। संसारसागर सजिलै तरेर म हरिकहाँ बस्न पारि जानेछु।’

शब्दार्थ: राग्द्वेष्का = राग र द्वेषका · भेल = भेल, बाढी · भँवरि = भुमरी · वडवानल् = समुद्रभित्रको आगो · जाल् = जाल · फारी = च्यातेर

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको ‘युग्’ लाई यहाँ ‘युगहरू’ भनी पढिएको छ; संस्कृतमा ‘युग’ को अर्थ ‘जोडी’ पनि हुन्छ, जसले सुख-दुःखजस्ता द्वन्द्वलाई जनाउन सक्छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले यहाँ जीव भुमरीझैँ घुम्छन् भनेको छ।