इन्द्रको रथ

मन्दोदरीसँग यति भनेर, लड्नका लागि कम्मर कसी रावणले एउटा बलियो रथ मगायो। रथमा चढेर ऊ रघुनाथसँग लड्न आयो। रामचन्द्रको सबै वानरसेना डरायो।

शब्दार्थ: यती = यति · कम्मर् कसेर = कम्मर कसेर, तयार भएर · बलियो = बलियो · मगाई = मगाएर · वानरफौज् = वानरसेना · डरायो = डरायो

त्यो रावण जब रणभूमिमा पुग्यो, हनुमान उसको सामुन्ने गए। ‘यसलाई मूर्छित पारेर ढालूँ’ भनेर उनले एउटा मुड्की हाने। छातीमा जब त्यो मुड्की वज्रजस्तै गरी बजारियो, ऊ घुँडा टेकेर ढल्यो, र तुरुन्तै दुई घडीसम्म मूर्छित भयो।

शब्दार्थ: रणभूमिमा = युद्धभूमिमा · मुड्कि = मुक्का · बज्रन गयो = बजारियो · वज्र तुल्यै = वज्रजस्तै · घूँडा टेकि = घुँडा टेकेर · घडी = घडी (करिब २४ मिनेट)

मूर्छाबाट उठेर रावणले त्यहाँ ‘स्याबास्, तँ वीर होस्’ भन्यो, र हनुमानलाई ठूला वीर जानेर ज्यादै सराह्यो पनि। रावणले त्यहाँ हनुमानको खुब सराहना गरेपछि, रावणको सबै घमण्ड तोड्न वीर हनुमान त्यसै बेला बोल्न थाले।

शब्दार्थ: स्याबास् = स्याबास् · सह्रायो = सराह्यो · सह्रनि = सराहना · सेखि = घमण्ड, सेखी · तोड्न = तोड्न · विर् = वीर

(हनुमानले भने:) ‘हे रावण, यो सराहना किन गर्छस्? बरु म यसलाई धिक्कार मान्छु। मेरो मुड्की परेपछि पनि तँ बाँचिस्, यहाँ बोल्दै छस्; म के गरूँ? तँ पनि मलाई एक चोट हान्, अनि म पनि फेरि तेरो छातीमा हान्छु। अब म एउटा मुड्की हानुँला; तँ नमरी उम्केर कहाँ जालास्?’

शब्दार्थ: सह्रनि = सराहना · धिक्कार् = धिक्कार, लाज · बचिस् = बाँचिस् · चोट् = चोट, प्रहार · उम्केर = उम्केर, भागेर · जालास् = जालास्

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा पनि यस्तै दोहोरो प्रहार छ: रावणले हनुमानको प्रहारको सराहना गर्छ, र हनुमान ‘तँ बाँचिस्, मेरो बललाई धिक्कार’ भन्छन्। तर त्यहाँ यो प्रसङ्ग रावण पहिलो पटक युद्धमा निस्कँदाको हो, अन्तिम युद्धको होइन।

श्रीहनुमानले जब यो कुरा भने, रावणले ‘ठीकै भन्यौ, हुन्छ’ भन्यो, र श्रीहनुमानको छातीमा ताकेर एक चोट हान्यो पनि। फेरि श्रीहनुमान त्यहाँ अगाडि सरेर मुड्की उठाउनेबित्तिकै रावण एक क्षण पनि टिक्न सकेन; ऊ अन्यत्र भाग्यो।

शब्दार्थ: बेसै = ठीकै, राम्रै · हृदयमा = छातीमा · ताकेर = ताकेर · मुड्की = मुक्का · टिक्न = टिक्न · अन्यत्र = अर्कोतिर

रावणसँग चार जना वीर थिए; उनीहरू मन्त्री पनि थिए, लडाकू पनि। ‘यी चार वीरलाई हामी चार जना अगाडि सरेर अहिल्यै सिध्याऔँ’ भनेर अङ्गद, श्रीहनुमान, नील र नल, यी चार वीर उफ्रेर गए, र रावणसँगका ती चार वीरलाई सजिलै मारेर फर्के।

शब्दार्थ: मन्त्री = मन्त्री · लडाकी = लडाकू · निभाऊँ = निभाऔँ, सिध्याऔँ · कूदी = उफ्रेर · सहज् = सजिलै · फिर्दा भया = फर्के

ती चार जना मरेपछि ऊ झन् रिसायो, र अगाडि सरेर रामतिर बाण बर्सायो। ती बाण जब बाक्ला थोपाजस्तै खस्न थाले, वानर आदि वीरहरूले पनि खुब दुःख पाए।

शब्दार्थ: झन् = झन् · रिसायो = रिसायो · उपर् = माथि · खसायो = बर्सायो · बाक्ला = बाक्ला · बुँदै = थोपा

वानरहरूको यो हालत बुझेर रघुपति उसको सामुन्ने अगाडि सरे। तीन लोकका नाथ हरि त्यहाँ अनेक तरिकाले लड्न थाले। त्यो रावण रथमा थियो; रघुपति खाली जमिनमा थिए। रामका लागि इन्द्रले एउटा अति राम्रो रथ पठाइदिए।

शब्दार्थ: चाल् = हालत, अवस्था · तरहले = तरिकाले · त्रैलोक्यका = तीन लोकका · खाली जमिन्मा = खाली जमिनमा · खातिर = लागि · पठाई दिया = पठाइदिए

सारथि मातलि छिटै रथ लिएर रामको हजुरमा गए। हात जोडेर उनले रामसँग बिन्ती गरे: ‘हे नाथ, इन्द्रको हुकुमले म रथ लिएर आएको छु, र यहाँ उभिएको छु। हजुर यही रथमा चढिबक्सियोस्।’ यसरी उनले राम्ररी बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: जल्दी = चाँडो · सारथी = सारथि · हात् जोरी कन = हात जोडेर · हुकुमले = आज्ञाले · खडा = उभिएको · चढि बक्सियोस् = चढिबक्सियोस्

यो बिन्ती गरेर मातलि अगाडि सरे; स्वामी सीतानाथ पनि ‘चढ्नु नै उचित हो’ भनेर त्यस रथको परिक्रमा गरी चढे। त्यहाँदेखि त निरन्तर लडाइँ गर्दै युद्ध झन् धेरै मच्चियो। रावणले जुन बाण छोड्छ, रमानाथ हरि त्यही बाण काट्छन्।

शब्दार्थ: ख्वामित् = स्वामी · परिक्रमा = परिक्रमा, वरिपरि घुम्नु · उचित् = उचित · मच्चियो = मच्चियो, चर्कियो · निरन्तर = लगातार · रमानाथ् = लक्ष्मीपति