अन्तिम सामना

यस्ता तरिकाले प्रभुले सबै शस्त्र-अस्त्र काटेपछि रावणले पनि राक्षसास्त्र लिएर फेरि खुब हान्न थाल्यो। रावणले त्यहाँ जति-जति बाण हान्छ, ती सबै सर्पको रूप लिएर खसे। रघुनाथले पनि बाण हाने, र ती बाण गरुड भएर खसे।

शब्दार्थ: रित् = रीत, तरिका · शस्त्र अस्त्र = शस्त्र-अस्त्र, हतियार · राक्षसास्त्र = राक्षसास्त्र · सर्प रुप् = सर्पको रूप · गरुड् = गरुड · खस्या = खसे

गरुडले सबै सर्पलाई पक्रेर टुक्रा-टुक्रा पारी काटे। त्यसैबीच रावणले रामको अगाडि सरेर खुब बाणको वर्षा गर्‍यो। उसले त्यहाँ प्रभुलाई केही धक्का दियो; अनि ‘ढालूँ’ भनेर मातलिलाई बाण हान्यो, र पछि ध्वजा पनि खसाल्यो।

शब्दार्थ: पक्रेर = समातेर · टुक् टुक् = टुक्रा-टुक्रा · शरवृष्टि = बाणको वर्षा · धक्का = धक्का, झट्का · केतू = ध्वजा · खसाल्यो = खसाल्यो

जब उसले अनेक बाणले घोडाहरूलाई पनि खुब हान्न थाल्यो, देवता, पितृ र ऋषिहरू अचम्मित भएर दुःख मान्न थाले। लीलाले रघुनाथ पनि त्यहाँ दुःखीजस्तै देखिनेबित्तिकै विभीषणसहित वानरको सबै सेना ज्यादै डरायो।

शब्दार्थ: घोडैलाइ = घोडालाई पनि · देवपीतृऋषिगण् = देवता, पितृ र ऋषिहरू · खेद् = दुःख, खेद · लीलाले = लीलाले, खेलका रूपमा · सरीका = जस्तै · फौज् = सेना

बीस हात, दस शिर, मैनाक पर्वतजस्तो भयङ्कर रूप लिएर रावण रामको सामुन्ने नजिकै गएर लड्थ्यो। प्रभुको रिस उठ्यो, र त्यसै बीचमा कालाग्निजस्तो बनेर रावणका दस शिर ढाल्न उनले छिटै धनुर्बाण उठाए।

शब्दार्थ: बिस् = बीस · बाहू = हात, पाखुरा · मैनाक् = मैनाक पर्वत · कालाग्नि = प्रलयको आगो · गिराउन = ढाल्न · धनुर्बाण् = धनु र बाण

रामको रूप कालाग्निजस्तो भयङ्कर बन्नेबित्तिकै रामको त्यो भयङ्कर रूप देखेर पृथ्वी पनि काँपिन्। रावणको चित्तमा पनि डर पस्यो; धेरै उल्का खसे। ‘प्रभुले यहाँ के गर्नुहुन्छ होला?’ भनेर त्यहाँ सबै लोक डराए।

शब्दार्थ: कालाग्नी = प्रलयको आगो · कामिन् = काँपिन् · चित्तमा = मनमा · भय = डर · उल्का = उल्का, खस्ने तारा · सब् लोक् = सबै लोक

आकाशमा बसेर हेरिरहेका जति सबै देवताहरू पनि ‘रावण यहाँ कसरी मर्छ, तमासा हेरौँ’ भन्दै थिए। त्यहाँ राम र रावणको आपसमा ठूलो युद्ध भयो। रात र दिनको उज्यालो नभई युद्ध हुँदा धेरै समय बित्यो।

शब्दार्थ: हेर्दथ्या = हेर्दै थिए · तमासा = तमासा, दृश्य · परस्पर = आपसमा · रात्रीको = रातको · प्रकाश् = उज्यालो · काल् = समय

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको अर्थ प्रस्ट छैन: बाणले उज्यालो छोपेर रात र दिन छुट्याउनै नसकिने भयो भन्ने पनि हुन सक्छ, युद्ध रातदिन चलिरह्यो भन्ने पनि।

रावणको शिर काट्न प्रभुले त्यहाँ जब बाण फ्याँके, शिरहरू ताडका फलजस्तै खसे; तैपनि शिर पृथ्वीमा खसेन। एक सय एक शिर खसे; जति खसे, सबै फेरि बन्न थाले। ‘आज यो के भयो?’ भनेर प्रभुलाई पनि आश्चर्य लाग्यो।

शब्दार्थ: फेंक्या = फ्याँके, हाने · तालैका = ताडका · गीरेन = खसेन · एकोत्तर सय = एक सय एक · बन्न = बन्न · आश्चर्य = अचम्म

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउले शिर ताडका फलझैँ खसे भन्छ, तर तुरुन्तै ‘शिर पृथ्वीमा खसेन’ पनि भन्छ। तेस्रो पाउअनुसार काटिएका शिर फेरि बन्थे, त्यसैले रावणको शिर ढलेन भन्ने अर्थ लिइएको छ; काटिएका शिर भुइँसम्म पुगेनन् भन्ने अर्थ पनि सम्भव छ।

जुन बाणले ठूला दैत्य र ठूला-ठूला वीर मारिएका थिए, आज त्यही बाण पनि रावणमाथि ताकेर खुब हानियो। बाणले उनी शिर काट्छन्, दसै शिर भुइँमा खसाल्छन् पनि; तर शिर फेरि जस्ताका तस्तै हुन्छन्। (रामले सोचे:) ‘के गरूँ? यहाँ के भएको हो, को जानोस्?’

शब्दार्थ: दैत्य = दैत्य · सोही = त्यही · भैंमा = भुइँमा · ज्यूँका तिउँ = जस्ताको तस्तै · गरु कसो = कसो गरूँ · जनी = को जानोस्, कुन्नि

रघुनाथलाई जब यो चिन्ता पर्‍यो, विभीषण उनको सामुन्ने गए, र ‘कारण यो हो’ भनेर जति कारण थियो, सबै बिन्ती गरे: ‘शिर खसे पनि फेरि शिर उम्रून् भन्ने ब्रह्माको वरदान यसलाई छ। अनि यसको नाभिमा अमृत पनि छ; त्यसैले यो काटे पनि मर्दैन।’

शब्दार्थ: हेतू = कारण · वरदान् = वरदान · खसि गया = खसे पनि · उम्रनन् = उम्रून् · अम्रित् = अमृत · नाभिमा = नाइटोमा

टिप्पणी: रावणको नाभिमा अमृत भएको र त्यो सुकाएपछि मात्र ऊ मर्ने कुरा वाल्मीकि रामायणमा छैन; त्यहाँ मातलिको सम्झाइमा राम ब्रह्मास्त्र चलाउँछन्, र त्यसले रावणको छाती छेड्छ। नाभिको अमृतको कथा अध्यात्म रामायणमा छ, तुलसीदासको रामचरितमानसमा पनि।

‘त्यो सबै अमृत सुकाइबक्सियोस्। अमृत सुक्नेबित्तिकै ऊ चाँडै मरिहाल्छ; त्यस बेला ऊ कुनै हालतमा फेरि उठ्दैन।’ विभीषणले हात जोडेर यो गोप्य कुरा खोलिदिनेबित्तिकै ठाकुर (प्रभु) ले पनि झटपट अग्निबाण हानेर त्यो अमृत सुकाइदिए।

शब्दार्थ: सोसि बक्सनु हवस् = सुकाइबक्सियोस् · सुक्छ = सुक्छ · कसै = कुनै हालतमा · गुह्य = गोप्य कुरा · ठाकुर्ले = प्रभुले · अग्निबाण = आगोको बाण

त्यो अमृत सुकाइबक्सेपछि ‘यसले अर्ती दिन्छ’ भनेर रावणले रिसले शक्ति उठाई विभीषणमाथि ताकेर हान्यो। रामले त्यो शक्ति र दसै शिर छिनाइदिए। फेरि एउटै शिरको भएर ऊ अनेक शस्त्र लिई रामको अगाडि गएर खुब लड्यो।

शब्दार्थ: अर्ती = सल्लाह · रिस्ले = रिसले · शक्ति = शक्ति (भालाजस्तो अस्त्र) · छिनि दिया = छिनाइदिए, काटिदिए · एक सिर्को = एउटै शिरको · नाना = थरी-थरीका

टिप्पणी: दसै शिर काटिएपछि रावण एउटै शिर लिएर लडिरह्यो भनेर श्लोकले भन्छ; त्यो एउटा शिर कसरी रह्यो भन्ने खुलाउँदैन।

त्यसैबीच मातलिले पनि अगाडि सरेर हात जोडी बिन्ती गरे: ‘हे नाथ, यो रावण अझै लड्छ भने फेरि शस्त्र हान्नैपर्‍यो। अब मर्मस्थल तोड्ने गरी ब्रह्मास्त्र नै छोडिबक्सियोस्। यसलाई मार्ने उपाय यही एउटा छ; नत्र यो काटे पनि मर्दैन।’

शब्दार्थ: अझ = अझै · ब्रह्मास्त्रै = ब्रह्मास्त्र नै · छोडि बक्सनु हवस् = छोडिबक्सियोस् · मर्म = मर्मस्थल · युक्ति = उपाय · नहिं ता = नत्र

मातलिको बिन्ती सुनेर प्रभुले तुरुन्तै एउटा बाण लिए, जसमा अग्नि, वायु, सूर्य र लोकपालहरू समेत बसेका थिए। वेदको विधिअनुसार मन्त्रेर उनले त्यो बाण धनुमा चढाउनेबित्तिकै प्राणीहरूलाई ठूलो डर लाग्यो; भूमि पनि खुब काँपिन्।

शब्दार्थ: तुरुन्तै = तुरुन्तै · लोक्पाल् = लोकपाल, दिक्पाल · बस्याका थिया = बसेका थिए · मन्त्री = मन्त्रेर · वेदविधानले = वेदको विधिले · कामिन् = काँपिन्