रावणको अन्त्य

‘यो मरोस्’ भनेर उनले त्यहाँ रावणको छाती ताकेर बाण छोडे। त्यो बाणले ऊ त्यहीँ सजिलै मर्‍यो, घुमेर लड्यो पनि। बाँकी जति राक्षस थिए, तिनीहरू पनि सबै दौडेर भागे। ‘श्रीरघुनाथको जित भयो’ भनेर त्यहाँ सबै खुसी भए।

शब्दार्थ: छाति = छाती · ताकि कन = ताकेर · मरोस् = मरोस् · घूमेर = घुमेर · लोट्यो = लड्यो, पल्टियो · जित् = जित

त्यसैबीच नगरा बजे; प्रभुमाथि खुब फूलको वर्षा भयो। अप्सराहरू नाचे, ऋषिहरू खुसी भए; सबैको ताप हट्यो। रावणको देहबाट पनि त्यहाँ सूर्यजस्तै तेज निस्क्यो, र श्रीरामचन्द्रजीमा मिलेर संसारसागर तरी गयो।

शब्दार्थ: नगरा = नगरा · पुष्पवृष्टी = फूलको वर्षा · अप्सरगण् = अप्सराहरू · ताप् = ताप, पीडा · तेज् = तेज, ज्योति · मिली = मिलेर

टिप्पणी: रावणको देहबाट तेज निस्केर राममा मिलेको र ऊ संसारसागर तरेको कुरा अध्यात्म रामायणअनुसार हो। वाल्मीकि रामायणमा रावण मरेर ढल्छ मात्र; यस्तो मिलन छैन।

‘विष्णुसँग द्वेष गर्ने, परस्त्रीमा रत हुने, ब्रह्मघाती पनि यो रावण श्रीरामचन्द्रजीमा कसरी मिल्यो? अचम्म लाग्यो’ भनेर सबै देवताहरू कुरा गर्दै थिए; त्यहाँ नारदजी गए, र जुन कारणले रावण राममा मिल्यो, त्यो उनले त्यहाँ बताए।

शब्दार्थ: विष्णूद्वेषि = विष्णुद्वेषी · परस्त्रिमा = अर्काकी स्त्रीमा · रत = आसक्त · ब्रह्मघाती = ब्राह्मणको हत्यारा · आश्चर्य = अचम्म · नारद्जि = नारदजी

टिप्पणी: देवताहरूको प्रश्न र नारदको उत्तरको यो प्रसङ्ग वाल्मीकि रामायणमा छैन। १९६७ को छापाले यहाँ अध्यात्म रामायणको मिल्दो पाउ दिएको छ, जसले रावणलाई परस्त्रीमा रत र विष्णुद्वेषी भन्छ।

(नारदले भने:) ‘हे देवगण, आज म साँचो भन्छु: यसले सीतानाथ प्रभुको धेरै ध्यान गर्‍यो, र त्यसैले यो सजिलै संसारसागर तर्‍यो। भक्तिले होस्, डरले होस्, वा अरू कुनै पनि तरिकाले होस्, सीतापतिको ध्यान गरे संसार तरेर जाइन्छ।’

शब्दार्थ: देवगण = देवताहरू · ध्यान् = ध्यान · भक्तीले = भक्तिले · भयले = डरले · अवर् = अरू · कौनै प्रकार्ले = कुनै पनि प्रकारले

रावणलाई मारेर, धनु उतारी, हातको एउटा बाण लीलापूर्वक चारैतिर घुमाउँदै, शरीरमा धेरै बाणका घाउ बोकेका, करोडौँ सूर्यजस्तो तेज भएका यस्ता जगन्नाथ हरिले हाम्रा पनि सबै दुःख हरिदिऊन्, र सम्पूर्ण पाप नाश गरिदिऊन्।

शब्दार्थ: धनू = धनु · उतारि = उतारेर, झारेर · करको = हातको · खत् = घाउ · कोटी = करोड · हरि दिउन् = हरिदिऊन्

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउले चारैतिर के घुमाइयो भन्ने खुलाउँदैन; यहाँ हातको बाण भनी पढिएको छ, रामको दृष्टि भन्ने पढाइ पनि सम्भव छ। चौथो पाउ कविको आफ्नै प्रार्थना हो।

रावणलाई मारेर पृथ्वीको भार उतारेपछि सुग्रीव, विभीषण, लक्ष्मण, अङ्गद, जाम्बवान् र हनुमान, अनि जो जो अरू वीर थिए, ती सबैलाई प्रभुजीले भने: ‘तिमीहरूकै कृपाले मैले रावणलाई मारेँ; तिमीहरूको कीर्ति तीनै लोकभरि रहनेछ।’

शब्दार्थ: उतारि = उतारेर · भारि = भार · भुमिको = पृथ्वीको · हुकुम् = आज्ञा, वचन · कृपाले = कृपाले · कीर्ति = यश