विलाप र क्रिया

रावणका सबै रानी आएर त्यहाँ खुब विलाप गर्न थालिन्। विभीषण पनि भुइँमा लडेर खुब रोए; उनी कसरी थामिन सक्थे र? ‘दाजु बित्नुभयो’ भन्दै विभीषण पनि खुब रुन थालेपछि प्रभुले त्यसै बेला लक्ष्मणलाई हुकुम दिए: ‘जाऊ, सम्झाऊ।’

शब्दार्थ: आयर = आएर · विलाप् = विलाप, रोइकराइ · लडि = लडेर · रहन्थ्या कहाँ = कहाँ थामिन्थे र · बीत्या = बिते, मरे · संझाउ = सम्झाऊ, ढाडस देऊ

‘उनले दाजुको क्रिया गरून्, र ती सबै रानीको शोक पनि हरून्।’ यति हुकुम पाएर लक्ष्मण ‘छिट्टै सम्झाऊँ’ भन्दै गए, र भन्न थाले: ‘अहो विभीषण, यो के हो? केही नजान्नेजस्तो भएर तिमी खाली भुइँमा परी अनेक तरहले विलाप गर्न थाल्यौ।’

शब्दार्थ: किरिया = क्रिया, अन्त्येष्टि · हरुन् = हरून्, हटाऊन् · बुझाऊँ = सम्झाऊँ · न जान्न्या सरी = नजान्नेजस्तै · तरहले = तरहले, किसिमले · जमिन्मा = जमिनमा, भुइँमा

‘अघिल्लो जन्ममा यो तिम्रो को थियो? अहिले त दाजु भयो। फेरि के हुन भनेर रावण यहाँ छोडेर कहाँ गयो? गङ्गामा बालुवा जसरी जम्मा भएर फेरि छरिँदै बग्छन्, संसारका यी मानिस पनि त्यसै गरी आउँछन्-जान्छन्। यहाँ कोही आफ्नो छैन।’

शब्दार्थ: कउन = को · ऐल्हे = अहिले · हुनलाइ = हुनका लागि · फिर्छन् = डुल्छन्, बगेर छरिन्छन् · क्वै = कोही · आफ्नू = आफ्नो

‘अज्ञानको यो बुद्धि नलेऊ। जगत् झुटो हो भनेर जानी श्रीरघुनाथका चरणमा खुब ध्यान लगाऊ। प्रारब्ध नै बलवान् हुन्छ भनेर बुझी यो राज्य आदि सबै काम गर्दै बस। जे-जे आइपर्छन्, ती सबै कुरा, राम्रा होऊन् कि नराम्रा, सहँदै जाऊ।’

शब्दार्थ: अज्ञान्को = अज्ञानको · मति = बुद्धि, सोचाइ · झूटो = झुटो, मिथ्या · प्रारब्धै = प्रारब्ध नै, भोग्नैपर्ने कर्मफल · नीका न नीका = राम्रा नराम्रा · सहू = सह, सहनू

‘आज तिमी दाजुको क्रिया विधिपूर्वक गरिहाल। रानीहरू रोइरहेकी छन्; अहिले नै छिट्टै अगाडि सरेर उनीहरूलाई सम्झाऊ। ठाकुरको हुकुम यस्तै छ।’ लक्ष्मणले यसरी राम्ररी सम्झाउनेबित्तिकै, उनको विस्तृत कुरा सुनेर विभीषण त्यसै बेला झटपट उठे।

शब्दार्थ: गरि हाल = गरिहाल · विधान्ले = विधिपूर्वक · सरी = सरेर · ठाकुरको = ठाकुरको, स्वामीको · विस्तार् = विस्तृत कुरा · झट्पट् = झटपट

‘बिन्ती गर्छु’ भनेर विभीषण प्रभु जहाँ थिए, त्यहाँ तुरुन्तै गए, र हात जोडेर रामका हजुरमा केही बिन्ती गरे: ‘हे नाथ, हजुरको मर्जी भयो; मैले आज्ञा शिरमाथि राखेर स्वीकार गरेँ। तैपनि, भगवन्, साँच्चै एउटा ठूलो शङ्का परेकाले बिन्ती गर्छु।’

शब्दार्थ: हात् जोरी कन = हात जोडेर · मर्जि = मर्जी, इच्छा · कबुल् = स्वीकार · सिरोपर् = शिरमाथि · तथापि = तैपनि · शङ्का = शङ्का, सन्देह

‘प्रभु, यो क्रूर हो; अर्काकी स्त्रीसमेत हर्ने हो। यसको क्रिया उचित ठानेर कसरी गर्ने?’ विभीषणले त्यहाँ यति बिन्ती गरे। त्यसै बेला प्रभुले खुसी भएर हुकुम गरे।

शब्दार्थ: क्रूर = निर्दयी · परस्त्रि = अर्काकी स्त्री · हर्न्या = हर्ने · योग्य = उचित · उहि बीच माहाँ = त्यसै बेला

(रामले भने:) ‘बाँचुन्जेल शत्रुसँग रिस हुन्छ; अहिले यो मरेर गयो। अब यसलाई रिस गर्नु छैन; मेरो रिस त हटिसक्यो। रानीहरू रोइरहेकी छन्, उनीहरूलाई सम्झाऊ; अनि लौ, विधिपूर्वक क्रिया गर। तिमीले पहिले यही नगरी हुँदैन; क्रियाको घडी यही हो।’

शब्दार्थ: बाचुन्ज्याल् = बाँचुन्जेल · सितको = सँगको · दुर् भयो = हट्यो · लौ = लौ · पैल्हे = पहिले · घरी = घडी, बेला

प्रभुको यति हुकुम सुन्नेबित्तिकै ‘उचित नै हुकुम भयो’ भनेर विभीषण पनि रानीहरूलाई सम्झाउन छिट्टै गए। रानीहरूलाई सम्झाएर उनले विधिपूर्वक सबै क्रिया सिद्ध्याए, र सबै रानीलाई घर पठाएर राम (हरि) जहाँ थिए, त्यहाँ गए।

शब्दार्थ: योग्यै = उचित नै · बुझाउना कन = सम्झाउनका लागि · गरि सक्या = गरिसके · क्रीया = क्रिया · पठायर = पठाएर