रावणको सभा

हनुमानले कुदी-कुदी सारा लङ्का पोलेर, फेरि रावणको छोरो मारेर, धेरै वीरहरूको सेना खुब ध्वस्त पारेर, सबै भेटघाट गरी फेरि फर्केको सुनेर त्यहाँ उसको अनुहारको तेज झर्‍यो।

शब्दार्थ: कुदि कुदि = कुदी-कुदी, उफ्रँदै · पोलि = पोलेर · ध्वस्त = नाश · भेट्घाट् = भेटघाट · फिर्याको = फर्केको · नुर् = नूर, तेज

त्यसै बेला उसले मन्त्रणा गर्नका लागि सबै वीरलाई त्यहाँ बोलाउन चाँडो मान्छे पठायो। सबैलाई वरिपरि राखेर ऊ मन्त्रीहरूसँग भन्न थाल्यो: ‘त्यो हनुमान कसरी सजिलै उम्केर भाग्यो?’

शब्दार्थ: मन्त्रणा = सल्लाह, छलफल · डाक्न = बोलाउन · जल्दी = चाँडो · वरि परि = वरिपरि · उम्की = उम्केर · भाग्यो = भाग्यो

‘अब जसरी मेरो हित हुन्छ, त्यही सोच। सबैले बुझेर, लौ, एउटा सल्लाह बताओ। तिमीहरू सबैलाई नाघेर ऊ आफ्नो काम सिध्याएर भाग्यो। हनुमानको कामले मलाई त लाज लाग्यो।’

शब्दार्थ: हित् = हित, भलो · चिताऊ = सोच, विचार गर · लौ = लौ, ल · नाघी = नाघेर · सिद्ध्याइ = सिध्याएर · लाज = लाज

यति हुकुम सुनेर ती सबै घोचिएझैँ जागे, र एक-एक गर्दै अघि सर्दै घमण्डका बिन्ती गर्न थाले: ‘हजुरलाई त्यही रामदेखि किन यति धेरै शङ्का? आज रामले लङ्का कसरी सजिलै जित्ला र?’

शब्दार्थ: घोचिया झैं = घोचिएझैँ · जाग्या = जागे · सेखिका = घमण्डका · तेहि = त्यही · शङ्का = शङ्का, डर · जित्ला = जित्ला

‘धेरै के बिन्ती गरौँ? जसका छोरा इन्द्रजित् छन्, त्यस्तालाई तिनीहरूले कसरी जित्छन्? आज कसको बल पुग्छ र? हजुरका एउटै छोराले इन्द्रलाई जिते। यही बुझेर अरू दिक्पालहरूको पनि घमण्ड सकियो।’

शब्दार्थ: धेर् = धेरै · पुग्छ जोर् = बल पुग्छ · जीत्या = जिते · दिग्पाल्का = दिक्पालहरूका · सेखि = घमण्ड · बीत्या = सकिए, बिते

‘मय सबै दैत्यका अधिपति हुन्; उनले त्यसै डरले खुरुखुरु यहीँ आएर करस्वरूप छोरी सुम्पिए। अब हजुरजस्ता वीर अरू कतै छन् र? तीनै लोकभरिका यी सबै वीर हजुरकै वशमा छन्।’

शब्दार्थ: अधिपति = मालिक, राजा · दैत्यका = दैत्यहरूका · खुरु खुरु = खुरुखुरु, चुपचाप · सुम्प्या = सुम्पिए · करैले = करका रूपमा · सरीका = जस्ता, बराबरका

पाठ पक्का छैन: ‘करैले’ लाई ‘करका रूपमा, नजराना बुझाएझैँ’ भनेर पढिएको छ; ‘कर’ को अर्थ हात पनि हुने हुँदा ‘आफ्नै हातले सुम्पिए’ भन्ने अर्थ पनि लाग्न सक्छ। मयले डरले छोरी (मन्दोदरी) दिएको कुरा यहाँ रावणका दरबारियाको फुर्ती हो; वाल्मीकि रामायणको उत्तरकाण्डमा मयले रावणलाई भेटेर आफैँ छोरीको विवाह गरिदिन्छन्।

‘हनुमानले यहाँ जो थोरै वीर मार्‍यो, कुदी-कुदी सारा लङ्का पोलेर जो ध्वस्त पार्‍यो, त्यो त ‘उसले के गर्न सक्छ र’ भन्ने ठानेर हामी चुक्दा मात्र उसले गरिहाल्यो। अर्को पटकको के चिन्ता?’

शब्दार्थ: अलिकति = अलिकति, थोरै · फगत = मात्र · चुकि दिइ = चुकिदिएर, बेवास्ता गर्दा · गरि हाल्यो = गरिहाल्यो · फेरिको = अर्को पटकको · धन्दा = चिन्ता

‘लौ, हुकुम दिनुहोस्; हामी वीर दसै दिशा जाऔँ। जति-जति अघि सर्छन्, तिनलाई मारेर आऔँ। सारा पृथ्वीका वानरलाई नै सिध्याउँछौँ। हजुरको सबै ताप एकै क्षणमा हर्छौँ।’

शब्दार्थ: दिनु हवस् = दिनुहोस् · दस् दिशा = दसै दिशा · अघि सर्छन् = अघि सर्छन्, सामना गर्छन् · छुट्टि गर्छौ = सिध्याउँछौँ, सफाया गर्छौँ · क्षणैमा = क्षणमै · हर्छौ = हर्छौँ