विभीषणको अभिषेक, सीतालाई खबर

रघुनाथ पनि खुब खुसी भए; सबै जना खुसी भए। मातलि पनि त्यहाँ बिदा भएर फेरि इन्द्रकहाँ गए। प्रभुले लक्ष्मणलाई हुकुम दिए: ‘पहिले मैले दिएँ त, तैपनि अब तिमीले पनि विभीषणलाई फेरि गद्दीमा लगेर…’

शब्दार्थ: बीदा भै कन = बिदा भएर · मातली = मातलि (इन्द्रका सारथि) · थ्यैं = कहाँ · पैल्हे = पहिले · दियाँ = दिएँ · गादीमा = गद्दीमा

टिप्पणी: ‘पहिले दिएँ’ ले रामले विभीषणलाई अघि दिएको अभिषेक (६.५९–६.६०) सम्झाउँछ। वाक्य अर्को श्लोकमा पूरा हुन्छ।

‘लौ, अभिषेक देऊ’ भन्ने प्रभुको हुकुम हुनेबित्तिकै लक्ष्मणले पनि विभीषणलाई फेरि गद्दीमाथि लगेर अभिषेक दिए। गद्दीमाथि बसालेर, उनलाई साथमा लिई लक्ष्मण फेरि रामचन्द्रजीकहाँ गए, र रघुनाथका हजुरमा सबै कुरा बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: अभिषेक् = अभिषेक · भयेथ्यो = भएको थियो · गादि माथि = गद्दीमाथि · बसाइ = बसालेर · लिइ = लिएर

त्यसै बेला ‘प्रतिज्ञा पूरा भयो’ भनेर रघुनाथ प्रसन्न भए, र ‘यो तिम्रो कृपा हो’ भन्दै उनले सुग्रीवको पनि सराहना गरे। (अनि भने:) ‘अब हे हनुमान, विभीषणजीको मञ्जुरी लिएर सीताकहाँ जाऊ, र सबै समाचार बताऊ। अहिल्यै जाऊ; उनी सुनेर धेरै खुसी होऊन्।’

शब्दार्थ: प्रसन्न = खुसी · प्रतिज्ञा = प्रण, वाचा · सह्राउनु भयो = सराहना गर्नुभयो · मत्ले = मञ्जुरीले · सम्चार = समाचार

‘उनी जे भन्छिन्, ती कुरा बताउन फेरि छिट्टै यहाँ आऊ।’ यस्तो हुकुम भयो, र विभीषणजीको मञ्जुरी लिएर हनुमान पनि गए। हनुमान सीताकहाँ पुगे; सीता एउटा रुखमुनि बसेकी थिइन्। हनुमान उनको पाउमा परे; आमाले चुप लागेर उनलाई एकटक हेरिन्।

शब्दार्थ: जल्दि = छिट्टै · रुख मनी = रुखमुनि · बस्याकी थिइन् = बसेकी थिइन् · पाऊमा = पाउमा · जननिले = आमाले · नजर् खुप् दिइन् = एकटक हेरिन्

‘यी त हनुमान हुन्’ भनेर उनले चिनिन्, र खुब खुसी भइन्; त्यसै बेला हनुमानले आमालाई श्रीरामजीका सबै कुरा विस्तारसँग बिन्ती गरे। आमा झन् खुसी भइन्, र खुसी हुँदै त्यहाँ केही बोल्न थालिन्: ‘हनुमान, तिमीलाई म के चीज दिऊँ? तिमीले मलाई यहाँ खुसी पार्‍यौ।’

शब्दार्थ: चीह्निन् = चिनिन् · भईथिन् = भएकी थिइन् · विस्तार् = विस्तारसँग · झन् = झन् · दीन्या = दिने · गरायौ = पार्‍यौ

‘तिम्रो यो प्यारो वचनको बराबर त रत्न आदिका अनेक हार पनि लाग्दैनन्। अरू चीजभन्दा ठूलो, “यही दिने चीज हो” भन्न मिल्ने केही देखिँदैन।’ हनुमानले पनि झट्टै बिन्ती गरे: ‘जगत्का पति श्रीराम खुब खुसी हुनुहुन्छ भने म खुसी छु; मलाई रत्तिभर पनि धनदौलत चाहिँदैन।’

शब्दार्थ: प्रिय = प्यारो · वाक्य = वचन · तुल्य = बराबर · रत्नादिका = रत्न आदिका · रती = रत्तिभर · दौलत् = धनदौलत

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको वाक्यगठन खुकुलो छ; यहाँ ‘यसभन्दा ठूलो दिनलायक चीज केही देखिँदैन’ भनेर पढिएको छ। सीताले ६.२८६ मा हनुमानलाई ‘तिमी’ भनेकी छिन्, र तेस्रो पाउबाट हनुमानको जवाफ सुरु हुन्छ; त्यसैले पहिला दुई पाउ सीताकै वचन मानिएका छन्। १९७६ को हिन्दी अनुवादले भने यी पाउ हनुमानका मुखमा राखेको छ।

यो बिन्ती सुनेर सीता खुसी भइन्, र त्यहाँ यति अह्राइन्: ‘म रामको दर्शन गर्छु। गएर “उनी भेट्न खोज्छिन्” भनी बिन्ती गर।’ सीताका यी वचन सुनेर हनुमान रामका हजुरमा गए, र आमाको दर्शन गर्ने इच्छा थियो, त्यही बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: खूस भै कन = खुसी भएर · अह्राइन् = अह्राइन्, भनिन् · दर्शन = दर्शन · भेट् = भेट · मतलब् = इच्छा, आशय