सीता र अग्निको साक्ष्य

हनुमानले त्यहाँ हजुरमा यो बिन्ती गर्नेबित्तिकै प्रभुको मर्जी भयो, र विभीषणजी पनि त्यसै बेला साथमा आए। (प्रभुले भने:) ‘तिमी जाऊ, सीताजीको सारा शरीर निर्मल पारेर उनलाई ल्याऊ। सीता अनेक किसिमका गहना शरीरमा लगाएर भेट्न आऊन्।’

शब्दार्थ: गर्याथ्या = गरेका थिए · मर्जी = मर्जी, आज्ञा · साथ् लागि = साथमा लागेर · देह = शरीर · निर्मल् = सफा, शुद्ध · भूषण् = गहना

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउ ‘विभीषणजिको साथ् लागि आया तसै’ मा को कोसँग आए भन्ने खुल्दैन; यहाँ विभीषण पनि साथमा आए भनेर पढिएको छ, किनभने ६.२९० मा हुकुम पाएर विभीषण नै जान्छन्। १९६७ को छापाले यहाँ पादटिप्पणीमा अध्यात्म रामायणको श्लोक दिएको छ, जसमा रामले विभीषणलाई जानकीलाई छिट्टै आफूकहाँ ल्याउन भन्छन्।

हुकुमअनुसार विभीषण हनुमानलाई साथमा लिएर गए, र त्यहाँ सीतालाई छिट्टै नुहाइदिन खुब यत्न गरे। पहिले नुहाइदिएर सफा लुगा लगाइदिए; अनि ‘सीताजीले लगाऊन्’ भनेर जति सुन्दर गहना थिए, ती पनि खुसी हुँदै दिए।

शब्दार्थ: लीई = लिएर · स्नान = नुहाइ · यत्न = प्रयत्न · पैह्राइ = पहिराएर, लगाइदिएर · भूषण् = गहना · पैह्रुन् = पहिरून्, लगाऊन्

सीतालाई डोलीमाथि चढाएर विभीषण खुसी हुँदै हिँड्नेबित्तिकै वानरहरू ‘दर्शन गरौँ’ भनेर आएर घेरे। डोलीको पहरा दिन भनेर नजिकै रहेकाहरूले त्यसै बेला ती सबै वानरलाई हटाइदिए।

शब्दार्थ: डोली = डोली · चढाइ = चढाएर · घेर्या = घेरे · चौकी = पहरा · बखतमा = बेलामा · हटाई दिया = हटाइदिए

ठूलो कोलाहल भयो; प्रभुले सुने, र नजर पनि पर्‍यो। रघुनाथको हुकुम भयो: ‘त्यहाँ वानरहरूलाई किन हटाएको? उनीहरू सबैले आमा ठानेर हेर्छन्; ती वानरहरूले हेरून्। अब सीता डोलीमा किन चढ्छिन्? बरु पैदल आऊन्।’

शब्दार्थ: कोलाहल् = हल्लाखल्ला · अधिकै = धेरै नै · नजर् भो = नजर पर्‍यो, हेरे · आमा जानि = आमा ठानेर · पैदल् = पैदल, हिँडेर · बरू = बरु

स्वामीको हुकुम सुनेर आमा छिट्टै भुइँमा ओर्लिइन्, र ‘पाउ पर्छु’ भन्दै खुब खुसी हुँदै सामुन्ने अगाडि बढिन्। काम सिद्ध गराउनका लागि सीताले माया लिएकी थिइन्। काम थियो, कुलसमेत रावणलाई मार्ने; त्यो उनले सिद्ध पारिदिइन्।

शब्दार्थ: ख्वामितको = स्वामीको · झरिन् = ओर्लिइन् · साम्ने = सामुन्ने · माया = माया, भ्रमको रूप · कुल समेत् = कुलसमेत · सिद्ध = पूरा

टिप्पणी: ‘माया लियाकी थिइन्’ ले अरण्यकाण्डको माया सीतालाई (३.६८–३.७०) सम्झाउँछ: त्यहाँ रामको भनाइमा साँची सीता अग्निमा लुकिन् र छाया-सीता रहिन्। यो प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणअनुसार हो; वाल्मीकि रामायणमा यस्तो साटासाट छैन।

अघि अग्निमा राखिएकी सीतालाई त्यहाँ फेरि लिने सुर गरेर रघुनाथले ‘किन यहाँ नजिकै आयौ?’ भनेर दोष दिए। ‘अर्काको घरमा बसेकी’ भन्ने यही दोष दिनेबित्तिकै आमाले विश्वासका खातिर त्यसै बेला लक्ष्मणलाई हुकुम दिइन्।

शब्दार्थ: राखियाकि = राखिएकी · लीन्या = लिने · सुर् गरी = सुर गरेर, मनसुबा गरेर · दोष् = दोष, आरोप · आर्काका = अर्काका · खातिर् = खातिर, लागि

टिप्पणी: ग्रन्थअनुसार रामको यो दोष अघि अग्निमा राखिएकी साँची सीतालाई फिर्ता लिने उपाय थियो। वाल्मीकि रामायणमा माया सीता छैनन्: त्यहाँ रामले लामो र कडा वचन बोल्छन्, र अग्निमा पस्ने सीता आफैँ हुन्।

‘हे लक्ष्मण, तिमी अहिले आगो बाल; म त्यहीँ प्रवेश गर्छु। म साँची छु भने बाँचुँला; झुटी भएँ भने अहिल्यै त्यहीँ मर्छु।’ लक्ष्मणले त्यहाँ आमाको हुकुम सुने, र रामको पनि मञ्जुरी पाएर ‘हुन्छ’ भन्दै खुब ठूलो आगो बालिदिए।

शब्दार्थ: बाल = बाल · प्रवेश् = प्रवेश · साँचै = साँची · बाँचुला = बाँचुँला · झुठि = झुटी · मत् = मञ्जुरी

सीताजीले पनि भक्तिपूर्वक रामको राम्ररी प्रदक्षिणा गरिन्, र केही अगाडि सरेर अग्निको नजिकै उभिइन्। देवता र ब्राह्मणलाई सम्झेर उनले मनभित्र रामका चरणको ध्यान धरिन्, र ‘सबैका साक्षी’ भनेर हात जोडी अग्निलाई पुकारिन्।

शब्दार्थ: प्रदक्षिण = प्रदक्षिणा, परिक्रमा · खडा = उभिएकी · द्यौता = देवता · संझि = सम्झेर · साक्षि = साक्षी · पुकारा = पुकार

‘जसरी म रामका चरणको ध्यानमा रहेकी छु, त्यसरी नै अग्नि शीतल होऊन्; मलाई अलिकति पनि ताप नलागोस्।’ यति भनेर सीताजी त्यहाँ अग्निमा पसिन्; त्यसै बेला सबैको मनमा पीर पर्‍यो, र उनीहरू विरहका कुरा गर्न थाले।

शब्दार्थ: रह्याकी = रहेकी · शीतल = चिसो · हउन् = होऊन् · कछू = केही · पसि गइन् = पसिन् · विरहका = बिछोडका

टिप्पणी: ग्रन्थले यसअघि (६.२९३–६.२९४) देखाएअनुसार अग्निमा पस्ने यी सीता माया सीता हुन्; साँची सीता अग्निकहाँ पहिलेदेखि नै थिइन्, र अग्निले उनलाई ६.२९९ मा फर्काउँछन्। वाल्मीकि रामायणमा अग्निमा पस्ने सीता आफैँ हुन्।

सीता जहाँ अग्निभित्र पसेकी थिइन्, त्यहाँ इन्द्र आदि लोकपालहरू, ब्रह्मा र रुद्रसमेत, अरू जति देवता छन्, सबै गए। सबै देवगणले जम्मा भएर रघुनाथको स्तुति गरे। ब्रह्माले पनि त्यहाँ ‘मालिक यिनै हुन्’ भन्दै खुब स्तुति गरे।

शब्दार्थ: विषे = भित्र · पसिथिन् = पसेकी थिइन् · लोक्पाल्हरू = लोकपालहरू, दिशाका रक्षक देवता · रुद्र = रुद्र, शिव · स्तुति = स्तुति · मालिक् = मालिक, स्वामी

अग्निले पनि रामका चरणमा परेर खुब बिन्ती गरे, र अनेक गहना र वस्त्र लगाएकी आमा सीतालाई अगाडि राखे: ‘सीताजीलाई मैले आजसम्म यहीँ राखिदिएको थिएँ। काम सिद्ध भयो; अब लिनुहोस्। सीता हजुरलाई दिएँ।’

शब्दार्थ: सित = सँग · धर्याकि = धारण गरेकी, लगाएकी · राखी दियाको थियाँ = राखिदिएको थिएँ · सिद्ध = पूरा · लिनू अब हवस् = अब लिनुहोस् · दियाँ = दिएँ

टिप्पणी: अग्निले ‘आजसम्म यहीँ राखिदिएको थिएँ’ भन्नुको अर्थ, ग्रन्थअनुसार, पञ्चवटीमा अग्निमा लुकेकी साँची सीता (३.६८–३.७०) फर्काइएको हो। वाल्मीकि रामायणमा अग्निले आगोबाट निस्केकी सीतालाई निर्दोष भनेर रामलाई सुम्पन्छन्।

अग्निले त्यहाँ बिन्तीका कुरा गरेर सीतालाई दिनेबित्तिकै रघुनाथको मन खुसी भयो, र उनले सीताजीलाई लिए। ठाकुर सीताजीलाई काखमा लिएर त्यहाँ बसेपछि इन्द्रले पनि भक्तिपूर्वक स्तुति गरे, र सबै खुसी भए।

शब्दार्थ: बात् = कुरा · दिया = दिए · काखमा = काखमा · ठाकुर् = ठाकुर, स्वामी · बस्याथ्या = बसेका थिए · भक्तीले = भक्तिले