दशरथको आशीर्वाद

फेरि शिवले खुसी भएर त्यहाँ रामका हजुरमा बिन्ती गरे: ‘हे सीतानाथ, म त पछि फेरि त्यहीँ अयोध्यामा आउनेछु। अहिले हजुरका पिता यी दशरथ “दर्शन पाइएला कि” भनेर आउनुभएको छ। स्वामी, प्रभु, आज उहाँलाई दर्शन बक्सनुहोस्।’

शब्दार्थ: सीतानाथ् = सीताका पति · आउन्याछु = आउनेछु · वाहीं = त्यहीँ · मिल्ला कि = पाइएला कि · बक्सनु हवस् = बक्सनुहोस्, दिनुहोस् · ख्वामित् = स्वामी

शिवको यो बिन्ती सुनेर राम दशरथजीका हजुरमा गए, र अत्यन्त खुसी भएर उनका पाउमा शिर राखे। दशरथजीले पनि ‘तिमीले मलाई तार्‍यौ’ भन्दै अँगालो हाले। अनि दशरथ बिदा भएर खुसी हुँदै फेरि स्वर्गलोक गए।

शब्दार्थ: सिर = शिर · बक्सनु भयो = गर्नुभयो (आदरार्थी) · आलिङ्गन् = अँगालो · तार्यौ = तार्‍यौ, उद्धार गर्‍यौ · बीदा भै = बिदा भएर · स्वर्गलोक्मा = स्वर्गलोकमा

टिप्पणी: यहाँ दशरथले रामलाई अँगालो हालेर ‘तिमीले मलाई तार्‍यौ’ भनेको मात्र छ। वाल्मीकि रामायणमा दशरथले लक्ष्मण र सीतासँग पनि कुरा गर्छन्।

युद्ध हुँदा वानरको जति फौज मरेको थियो, ती सबैलाई बचाऊँ भनेर इन्द्रलाई पनि अमृतको वर्षा गराउने हुकुम भयो। हुकुम पाएर इन्द्रले त्यहाँ अमृत झार्नेबित्तिकै रामको कृपाले वानरको सबै फौज फेरि उठेर उभियो।

शब्दार्थ: फौज् = फौज, सेना · रण = युद्ध · अम्रित् = अमृत · वृष्टि = वर्षा · गिराया = झारे · खडा = उभिएको

टिप्पणी: यहाँ इन्द्रलाई हुकुम भएको छ। वाल्मीकि रामायणमा इन्द्र आफैँ खुसी भएर वर दिन्छन्, र रामले त्यही वरमा मरेका वानर बाँचून् भनेर माग्छन्।

विभीषणजीले त्यहाँ रामका चरणमा परेर बिन्ती गरे: ‘हजुरले मङ्गलस्नान गरिबक्सियोस्; यो स्नानको घडी हो। मङ्गलस्नान गरी वस्त्र र गहना धारण गरेर आज यहीँ बिराजमान हुनुहोस्। करुणानिधान, म हजुरको सेवक हुँ; हजुरको प्रीति ममाथि रहोस्।’

शब्दार्थ: मङ्गल्स्नान् = मङ्गलस्नान, शुभ स्नान · बक्सियोस् = गरिबक्सियोस्, गर्नुहोस् · घरी = घडी · राज् आज याहीं हवस् = आज यहीँ बिराजमान हुनुहोस् · करुणानिधान् = दयाका भण्डार · प्रीति = माया, स्नेह

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको ‘राज् आज याहीं हवस्’ लाई ‘आज यहीँ बिराजमान हुनुहोस्’ भनेर पढिएको छ (१९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि ‘आज यहीं विराजने’ भनेको छ); ‘आज यहीँ राज गर्नुहोस्’ भन्ने अर्थ पनि लाग्न सक्छ।

बिन्ती सुनेर रामको हुकुम भयो: ‘हुन त हो; स्नान गरेर जानु त हो। तर के गरूँ? भाइ भरत आज घरमै मजस्तै जटाजुट धारण गरेर बसेको छ। त्यो भाइलाई पर राखेर आज म यहाँ कुन रीतले स्नान गरूँ? यी सुग्रीव र वीरहरू छन्; बरु तिमी यिनलाई खिल्लत देऊ।’

शब्दार्थ: क्यारू = के गरूँ · मै झैं = मजस्तै · जटाजुट् = जटाजुट · पर राखि = पर राखेर, छोडेर · खिल्लत् = खिल्लत, सम्मानको पोसाक · बरू = बरु

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको ‘हुन त हो जान्या त हो स्नान् गरी’ लाई ‘स्नान गरेर जानु त हो’ भनेर पढिएको छ; ठ्याक्कै अर्थ खुल्दैन। १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसलाई ‘ठीक त हो’ मात्र भनेको छ।

यति हुकुम हुँदा विभीषणजीले रत्न आदिको वर्षा गरे। जसले जुन चीज खोज्छ, त्यो चीज दिएर उनले सबै फौजको ताप हरे। रामले पनि खुब कृपा गरेर सबै फौजलाई बिदा दिए। वानरहरूको फौज पनि आनन्दमा खुब डुबेर तर्‍यो।

शब्दार्थ: रत्नादि = रत्न आदि · वृष्टी = वर्षा · ताप् = ताप, दुःख · हर्या = हरे · तरि गयो = तर्‍यो

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘तरि गयो’ लाई यहाँ ‘तर्‍यो, मुक्त भयो’ भनेर पढिएको छ, किनभने यस ग्रन्थमा तर्नु प्रायः संसारसागर तर्नु हो, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि ‘मुक्त हो गयी’ भनेको छ; तर यहाँ यसको ठ्याक्कै अर्थ निश्चित छैन।

‘यहाँका सबै काम सिद्ध भए; किन बसूँ? म अयोध्या जान्छु’ भनेर श्रीराम सीता र लक्ष्मणलाई साथमा लिएर विमानमा चढे। सुग्रीव, अङ्गदजी र विभीषणसमेत रामका हजुरमा थिए; ‘जाओ, राज गर’ भनेर प्रभुले उनीहरूलाई पनि बिदा दिए।

शब्दार्थ: सिद्ध = पूरा · बसूँ = बसूँ · विमान्मा = विमानमा · राज् गर = राज गर · बीदा = बिदा

उनीहरू सबैले त्यहाँ ‘हामी अयोध्या नै जान्छौँ’ भनेर खुब बिन्ती गरे। सबैको आग्रह देखेर रमानाथ पनि त्यहाँ खुसी भए। ‘त्यसो भए लौ, आज पुष्पकमा चढेर आओ’ भन्ने हुकुम हुनेबित्तिकै सुग्रीव, श्रीहनुमान र अङ्गद पुष्पक विमानमा चढे।

शब्दार्थ: अयोध्यै = अयोध्या नै · आग्रह = आग्रह, जिद्दी · रमानाथ् = रमा (लक्ष्मी) का नाथ, राम · पुष्पक्मा = पुष्पकमा · चढ = चढ · चढ्या = चढे