पुष्पक विमानबाट

विभीषण पनि आफ्ना मन्त्रीहरूलाई लिएर त्यही विमानमा बसे। (रामको) आज्ञाले सुग्रीवका सबै सेना पनि त्यहीँ बसे। सीतानाथ र अरू सबै बसेपछि विमानको शोभा अझ बढ्यो, र त्यो शोभा देखेर वानर आदि वीरहरूले झन् धेरै आनन्द माने।

शब्दार्थ: मन्त्रि = मन्त्री · विमान्मा = विमानमा · हुकुमले = आज्ञाले · सीतानाथहरू = सीतानाथ (राम) र अरू · अधिक् = धेरै, बढी · मज्जा = आनन्द, रमाइलो

प्रभुले सेनासहित सबैलाई विमानमाथि चढाएर जब जानका लागि आज्ञा दिए, विमान आकाशमार्ग हुँदै जान दौडियो। रघुनाथ चढेकाले विमानले अपूर्व शोभा पायो।

शब्दार्थ: उपर् = माथि · चढाई = चढाएर · आकाशमार्ग = आकाशको बाटो · धायो = दौडियो, कुद्यो · अपूर्व = पहिले कहिल्यै नभएको

आज्ञा पाउनेबित्तिकै पुष्पक विमान आकाशको बीचमा पसेर दौडियो। त्यही विमानमा बसेर (रामलाई) पृथ्वीका सबै कुराको सम्झना भयो। पहिले जहाँ-जहाँ जुन-जुन काम भए, ‘यहाँ हामीले यो गर्‍यौँ’ भन्दै प्रभुले खुसी भएर सीतालाई देखाए।

शब्दार्थ: पुष्प = पुष्पक · बिच्मा = बीचमा · पसी = पसेर · याद् = सम्झना · गर्याँ = गर्‍यौँ · नजर् गराउनु भयो = देखाउनुभयो

‘यो लङ्कापुरी हो; यो अगम्य छ, बलले अरू को यहाँ पस्न सक्छन् र? त्यो भूमि रणभूमि हो; त्यहाँ ठूला-ठूला वीरहरू मरे। त्यहीँ भारी लडाइँ गरेर रावण र कुम्भकर्ण मरे। त्यहीँ लक्ष्मणले सामुन्ने अगाडि सरेर इन्द्रजित्‌लाई जिते।’

शब्दार्थ: अगम् = अगम्य, पुग्न नसकिने · बलले = बलले, जोडले · रणभूमि = लडाइँको मैदान · मर्या = मरे · जित्या = जिते · साम्ने = सामुन्ने

‘सागरमा पनि हेर: हामीले बलियो पुल बाँध्यौँ र सागर तर्‍यौँ। किनारमा ‘रामेश्वर’ भन्ने नाम राखेर शिवको स्थापना गर्‍यौँ। त्यहीँ विभीषण चार मन्त्री साथ लिएर आई शरणमा परे। किष्किन्धा यही हो; यही नगरीमा सुग्रीव राजा भए।’

शब्दार्थ: सेतु = पुल · बाँध्याँ = बाँध्यौँ · तर्याँ = तर्‍यौँ · स्थापन् = स्थापना · किनार्मा = किनारमा · शरण्मा पर्या = शरणमा परे

टिप्पणी: रामेश्वर नामले शिवको स्थापना गरेको प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणअनुसार हो; वाल्मीकि रामायणमा रामले यहाँ शिवको स्थापना गरेको कथा छैन।

सीतासँग यति कुरा गरेपछि प्रभुले ‘तारालाई झिकाऊ’ भनेर सुग्रीवलाई आज्ञा दिए, र तारालाई झिकाइयो पनि। तारा रानीहरूसहित त्यहाँ विमानमा चढिसक्नेबित्तिकै प्रभुले सीतालाई बाली ढलेको ठाउँ देखाए।

शब्दार्थ: वार्ता = कुराकानी · झिकाऊ = बोलाएर ल्याऊ · रानिहरू = रानीहरू · चढि सक्या = चढिसकेपछि · गिर्याको = ढलेको, लडेको

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा तारा र अरू वानर-पत्नीलाई अयोध्या लैजाने इच्छा सीताले नै राख्छिन्; यहाँ श्लोकले सीतासँग कुरा गरेपछि रामले सुग्रीवलाई आज्ञा दिएको मात्र भन्छ।

‘सीते, अगाडि हेर: त्यो राम्रो पञ्चवटी हो; त्यहाँ धेरै राक्षस मरे। त्यो पनि अगस्ति ऋषिको आश्रम हो, जसले हामीमाथि खुब कृपा गरे। त्यसैको पल्लोपट्टि सुतीक्ष्ण ऋषिको आश्रम छ, जहाँ धेरै ऋषि छन्। त्यो चित्रकूट पर्वत हो, जहाँ भरत हामीलाई भेट्न नै गएका थिए।’

शब्दार्थ: बेस् = राम्रो · धेर् = धेरै · अगस्ति = अगस्त्य · पल्तिरको = पल्लोपट्टिको · भेट् नै = भेट्न नै · गयाथ्या = गएका थिए

‘जमुनाको तीरमा जुन आश्रम छ, त्यहाँ भरद्वाज बस्छन्। अगाडिकी यी गङ्गा हुन्; आँखाले देख्नेबित्तिकै मन खुसी हुन्छ। झन् पर जुन देख्छ्यौ, ती सरयू हुन्; त्यो अयोध्यापुरी हो। तिमी भक्तिपूर्वक निहुरिएर पुरीलाई प्रणाम गर।’

शब्दार्थ: जमुनाजिका = जमुनाका, यमुनाका · तिरमा = तीरमा, किनारमा · देख्तै = देख्नेबित्तिकै · परै = पर नै, टाढा · नीहुरी = निहुरिएर