भरद्वाजको आश्रम

यसरी सीताजीलाई सबै कुरा खोलेर विस्तारसँग बताएपछि (राम) छिट्टै भुइँमा ओर्ले, र भरद्वाजकहाँ गएर प्रणाम गरे। हात जोडेर उनले सोधे: ‘यहाँ सबै जना कुशल छन्? आमाहरू बूढी नै हुनुहुन्छ; उहाँहरूको हालचाल कस्तो छ? उहाँहरू ज्यूँदै हुनुहुन्छ कि?’

शब्दार्थ: रित् = रीत, तरिका · विस्तार् = विस्तार · जल्दी = छिट्टै · जमिन्मा झरी = भुइँमा ओर्लेर · महतारिको = आमाहरूको · ज्यूँदै = जीवितै

‘भरत पनि सबैभन्दा माथिको काम गरेर “कस्तो भाइ!” भनिने भए; उनी त चौधै वर्ष मेरो चिन्तन गर्दै व्रती भएर बसे।’ भरद्वाज ऋषिले पनि सबै कुशल रहेको बताइदिए: ‘हे नाथ, सबै कुशलै छन्; भरतलाई मात्र विपत्ति थियो।’

शब्दार्थ: क्याबात् = कस्तो राम्रो! (वा: के खबर?) · उपर् = माथि · व्रती = व्रत लिएको · ममाथी = ममाथि, मेरो बारेमा · कुशल् = कुशल, सकुशल · विपत्ती = विपत्ति, दुःख

पाठ पक्का छैन: पहिलो दुई पाउको पढाइ पक्का छैन। ‘क्याबात्’ लाई भानुभक्तका अरू ठाउँमा जस्तै प्रशंसा (‘कस्तो राम्रो!’) भनेर पढिएको छ; यो ‘भाइको के खबर?’ भन्ने प्रश्न पनि हुन सक्छ। ‘ममाथी’ (१९५४: ‘म माथी’) ले यी शब्द रामका हुन् भन्ने देखाउँछ; १९७६ को हिन्दी संस्करणमा ‘भाइ ठुला भरत्’ र ‘मन्माथी’ पाठ छ, र त्यसले यी दुई पाउलाई भरद्वाजको भनाइ ठानेको छ।

‘हजुर टाढा हुनाले उनी हरेक दिन फलफूल मात्र खान्छन्। हजुरका खराउलाई गद्दीमा राखेर हजुरसरह मान्छन्। उनको शिरभरि जटा छ, र उनले वल्कल मात्र धारण गरेका छन्। उनले प्राण हजुरमै मात्र अर्पण गरेका छन्।’

शब्दार्थ: पर = टाढा · रोज् = रोज, हरेक दिन · खराऊ = खराउ, काठको चप्पल · गादिमा = गद्दीमा · वल्कलै = वल्कल नै, रूखको बोक्राको लुगा मात्र · फगत = केवल

‘हजुरले गरेका सबै काम पनि म जान्दछु: राक्षसको विनाश गरेर हजुरले पृथ्वीको भार हर्नुभयो। त्यो सबै हजुरकै प्रसाद हो; त्यसैले मैले सबै तत्त्व जानेँ। जो ब्रह्म हो, आज मैले हजुरलाई नै त्यही मानेँ।’

शब्दार्थ: जान्दछू = जान्दछु · विनाश = नाश · भार् = भार, बोझ · प्रसाद् = कृपा, अनुग्रह · तत्त्व = सार, सत्य · मान्याँ = मानेँ

‘हजुरले लीला गरेर अवतार लिनुभयो, र ब्रह्मा आदि देवगणको पनि ताप हर्नुभयो। जसले यो चरित्र खुसी भएर गाउँछन्, उनीहरू आज सजिलै संसाररूपी समुद्र तर्छन्।’

शब्दार्थ: लीला = लीला, खेल · अवतार् = अवतार · ताप् = दुःख, सन्ताप · चरित्र = चरित्र, कथा · संसार्समुद्र = संसाररूपी समुद्र · तर्छन् = तर्छन्, पार हुन्छन्

‘ब्रह्माजीको वचनले हजुरले यही रूप धारण गरेर, रावणलाई मारी सबै भार हर्नुभयो। सबै लोकको हित हुने अरू काम पनि हजुरबाट होऊन्; चौधै भुवन हजुरको यशले भरिऊन्।’

शब्दार्थ: वचनले = वचनले, भनाइअनुसार · धारी = धारण गरेर · सकल = सबै · हुन्या = हुने · गरीनन् = गरियोस्, होऊन् · भरीनन् = भरिऊन्

टिप्पणी: ‘गरीनन्’ र ‘भरीनन्’ लाई २.९५ मा जस्तै पुराना इच्छार्थक वा भविष्यत् रूप भनेर पढिएको छ, निषेध होइन; १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यहाँ यिनलाई कामना भनेर बुझेको छ।

‘आज एक रात यहाँ बसिदिएर मेरो घर पनि पवित्र होस्। भोलि पुरीमा जानु असल हुनेछ; हजुरको पाउ परेर यो बिन्ती गर्छु।’ भरद्वाज ऋषिले यति बिन्ती गरेपछि (राम) त्यहीँ बसे। ऋषिले सेनासहित सबैको सम्मान गरे, र सबैको थकान र सन्ताप हट्यो।

शब्दार्थ: हवस् = होस् · राज् गरी = बसिदिएर, विराजमान भएर · भोली = भोलि · पुरिमा = पुरीमा, नगरमा · पाऊ परी = पाउ परेर · सैन्य = सेना