भरतलाई शुभ खबर

रामले हनुमानलाई आज्ञा दिए: ‘हनुमान, लौ शृङ्गवेरपुर जाऊ। त्यहाँ मेरा खुब प्यारा मित्र गुह छन्; उनलाई खबर सुनाऊ। अनि नन्दिग्राम गएर भाइलाई भेट, र “श्रीराम आए” भनेर मेरो, लक्ष्मणको र सीताजीहरूको खबर पनि बताऊ।’

शब्दार्थ: लौ = लौ, ल · श्रृङ्गवेर्मा = शृङ्गवेरपुरमा · सखा = मित्र, साथी · थ्यैं = सँग, कहाँ · कही = भनेर, सुनाएर · सम्चार् = समाचार, खबर

‘मैले जति काम गरेँ, ती सबै विस्तारसँग भरतलाई सुनाऊ। सबैको सन्ताप हरेर, त्यहाँको खबर लिएर फर्क।’ हनुमानले जब यो आज्ञा सुने, उनले मानिसजस्तो रूप लिए, र छिट्टै गएर गुहलाई ‘सीताराम आए’ भनेर सबै कुरा भनिदिए।

शब्दार्थ: गर्याँ = गरेँ · वाहाँको = त्यहाँको, उहाँको · फिर्या = फर्क · सन्ताप् = दुःख · मानिस् सरीका = मानिसजस्तो · जल्दी = छिट्टै

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा रामले हनुमानलाई भरतको अनुहार र व्यवहार पनि हेर्न लगाउँछन्, र भरतलाई राज्यको इच्छा भए उनैले राज्य गरून् भन्छन्; यहाँ श्लोकमा त्यस्तो कुरा छैन, खबर लिएर फर्कन मात्र भनिएको छ।

फेरि छिट्टै सरयू तरेर उनी अघि बढे, र अयोध्या पनि देखे। नन्दिग्राम देखिएपछि ‘जानुपर्ने ठाउँ उही हो’ भनेर उनी त्यहाँ गए। ओइलाउँदा फूल जसरी फुस्रो भएर सुक्छ, त्यहाँका प्रजाको दशा पनि त्यस्तै देखियो; देख्दा साह्रै करुणा जाग्यो।

शब्दार्थ: तरी कन = तरेर · जान्या = जानुपर्ने · वैलाई = ओइलाएर · जउन् तरहले = जुन तरिकाले, जसरी · फुस्रो = फुस्रो, पहेँलो · रैयतिको = प्रजाको, जनताको

त्यहाँ उनले भरतलाई देखे: जटा धारण गरेका, श्रीरामका चरणको खुब चिन्तन गरिरहेका, रामका खराउलाई मालिक ठानेर मान्ने, र आज्ञा दिँदा पनि आफूलाई सेवक नै ठान्ने।

शब्दार्थ: जटा = जटा · धर्याका = धारण गरेका · चिन्तन = ध्यान, सम्झना · खराउ = खराउ, काठको चप्पल · मालिक = मालिक, स्वामी · सेवक = सेवक, दास

मन्त्रीहरू पनि सबै गेरुवा लगाएर बसेका थिए, रामको भजनतिर खुब कम्मर कसेका थिए। (हनुमानले) भरतलाई देखे, र खुसी भएर हात जोडी, भरतको सबै ताप तोड्दै बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: गेरुवा = गेरु रङको लुगा · पहिरि = लगाएर · भजन् = भजन, आराधना · कम्मर = कम्मर · कस्याका = कसेका · तोडी = तोडेर, हटाएर

‘महाराज, हजुर जसको चिन्तन गर्नुहुन्छ, ती नाथ सीताराम आइपुग्नुभयो। “अघि गएर भाइलाई भेट” भनेर रघुनाथले मलाई आज्ञा दिनुभयो, र त्यही आज्ञाले म यहाँ आएँ। तीनै लोकका नाथ हरि सीता र लक्ष्मणसहित कुशल हुनुहुन्छ।’

शब्दार्थ: जस्को = जसको · महराज् = महाराज · आई पुग्नु भयो = आइपुग्नुभयो · अघि = अगाडि · आयाँ = आएँ · त्रैलोक्यका = तीनै लोकका

‘यति वीरहरू साथमा छन्’ भन्दै हनुमानले कुशल-समाचार विस्तारसँग सुनाउनेबित्तिकै भरतले त्यहीँ खुसी भएर उनलाई अँगालो हाले। ‘राम र सुग्रीवको भेट कहाँ भयो? सबै बताऊ’ भनेर भरतजीले त्यहाँ सोधे, र हनुमानले पनि सबै बताए।

शब्दार्थ: विर्हरु = वीरहरू · सुनाया = सुनाए · अङ्कमाल् = अँगालो · तसै = त्यसै बेला · सोध्या = सोधे

‘(रामले) सुग्रीवसँग मितेरी लगाउनुभयो, र सुग्रीव सहयोगी भए। सीता लङ्कामा रहेकी रहिछन्, र ती (सुग्रीव आदि) रघुनाथजीसँगै गए। सीतालाई रावणले हरेको रहेछ; (रघुनाथ) धेरै दुःखीजस्तै भएर, सीताजीलाई खोज्दै-खोज्दै फेरि ऋष्यमूकमा पुग्नुभयो।’

शब्दार्थ: मित्यारी = मितेरी, मित्रता · साहाय = सहायक, सहयोगी · रहिछिन् = रहिछन्, रहेकी रहिछन् · हरेछ = हरेको रहेछ · सरीका = जस्तै · ऋष्यमुक्मा = ऋष्यमूकमा

टिप्पणी: हनुमानको यो विवरण घटनाक्रममा छैन: पहिले मितेरी र लङ्काको कुरा आउँछ, अनि मात्र सीताहरण र खोजी।

‘लङ्कामा गएर भारी युद्ध भयो, र रावण आदि सबै ढले। विभीषणलाई लङ्काको अधिराज बनाएर श्रीराम अयोध्या फर्कनुभयो।’ हनुमानबाट रघुनाथजीको सबै विस्तार सुन्नेबित्तिकै भरतले त्यसै बेला भाइलाई नगर सजाउने आज्ञा दिए।

शब्दार्थ: गिर्या = ढले · अधिराज् = अधिराज, सम्राट · फिर्या = फर्के · सुन्याथ्या = सुनेका थिए, सुने · संस्कार = सजावट, तयारी · खातिर् = का लागि