भाइहरूको मिलन

‘हे शत्रुघ्न, अगाडि सरेर सारा नगरको संस्कार (सजावट) गराऊ। अब सबै देवालयमा अनेक विधिले पूजा गरून्। सूत, वैतालिक र बन्दीजनहरूसमेत ती कस्बीहरू (गणिकाहरू) पनि निस्कून्। यहाँ अरू जो-जो छन्, सबै रघुनाथको हजुरमा जाऊन्।’

शब्दार्थ: संस्कार् = सजावट, तयारी · देवालयमा = मन्दिरमा · विधान्ले = विधिले · वैतालिक = बिहान स्तुति गाएर जगाउने · बन्दिजन्हरु = प्रशंसा गाउनेहरू · कस्बीहरू = गणिकाहरू

टिप्पणी: ‘कस्बी’ शब्द आजको नेपालीमा अपमानजनक सुनिन्छ; यहाँ यसले स्वागत-जुलुसमा निस्कने गणिकाहरूलाई जनाउँछ।

मन्त्रीहरूले ठूलो फौज लिएर सबै रानीहरूलाई साथ लिए। ‘ब्राह्मणलाई अगाडि लगाएर सबै हिँडून्’ भनेर सबैलाई उर्दी दिइयो। भरतले त्यहाँ यति आज्ञा दिए; आज्ञाबमोजिम हातमा उपहार लिएर लस्कर हिँड्यो, र त्यस घडी खुब हर्ष भयो।

शब्दार्थ: फौज = सेना · राजपत्नी = रानीहरू · लायर = लगाएर · उर्दी = आदेश · बमोजिम् = बमोजिम, अनुसार · लस्कर = जुलुस, लाउलस्कर

श्रीरामचन्द्रजीका खराउ शिरमा राखेर भरत तयार भए, र भाइलाई साथमा लिएर प्रभुतिर पैदल हिँडेर गए। श्रीरघुनाथको विमान पनि चन्द्रमाजस्तै बनेर आयो। ‘प्रभुको विमान त्यही हो’ भनेर हनुमानले देखाए।

शब्दार्थ: सिरमा = शिरमा · तयारी = तयार · थ्यैं = तिर, कहाँ · पैदल् = पैदल, खुट्टै · चन्द्रै सरीको = चन्द्रमाजस्तै · देखाया = देखाए

श्रीरघुनाथको विमान देखेपछि सबैले कीर्तन गरे। घोडा र रथमा जति वीर थिए, ती सबै भुइँमा ओर्ले। प्रभु पृथ्वीमा नओर्लँदै उनको दर्शन पाउनेबित्तिकै भरतले टाढैबाट प्रणाम गरे, र खुब हर्ष माने।

शब्दार्थ: कीर्तन् = कीर्तन, भजन-स्तुति · जमिन्मा = भुइँमा · न झरी = नओर्लँदै · दर्शन् = दर्शन · मिलेथ्यो = मिलेको थियो, पायो · टाढै बाट = टाढैबाट

प्रभुले त्यहीँ भुइँमा ओर्लेर भाइलाई विमानमा लिए। भरत फेरि छिट्टै साष्टाङ्ग दण्डवत् गरेर चरणमा परे। रामले उनलाई काखमै राखिदिए, र भरत खुसी भए। ‘सीताजीलाई दण्डवत् गरूँ’ भनेर उनी सामुन्ने अगाडि गए।

शब्दार्थ: झरी = ओर्लेर · जल्दि = छिट्टै · साष्टाङ्ग = आठै अङ्ग भुइँमा टेकेर · काखैमा = काखमै · राखि बक्सनु भयो = राखिदिनुभयो · दण्डवत् = लम्पसार परेर प्रणाम

‘स्वामिनी, म भरत हुँ; हजुरको चरणमा परेँ’ यसरी पुकारा गर्दै, आनन्दको सागरमा डुबेर उनी सीताका पाउमा पनि परे। ‘कामले उनी ठूला छन्’ भनेर उनले त्यहाँ लक्ष्मणलाई पनि प्रणाम गरे। सुग्रीव आदि वीरहरूलाई अँगालो हालेर उनीहरूको मन पनि खुसी पारे।

शब्दार्थ: ख्वामित् = स्वामी, (यहाँ) स्वामिनी · पुकारा = पुकार · आनन्दसागर् = आनन्दको सागर · काम्ले = कामले · बडा = ठूला · आलिङ्गन् = अँगालो

टिप्पणी: भरत लक्ष्मणभन्दा जेठा हुन्; त्यसैले श्लोकले प्रणामको कारण ‘कामले ठूला’ भनेर दिएको छ।

सुग्रीव आदि जति वानर थिए, ती मानिसजस्तै भएर भरतको सबै कुशल सोधे, र आफ्नो कुशल पनि सबै भने। त्यस बेला भरतले सुग्रीवलाई यसो भने: ‘तपाईंकै दयाले प्रभुका सबै शत्रुको ज्यान गयो।’

शब्दार्थ: मानिसै झैं = मानिसजस्तै · आफ्नू = आफ्नो · मर्जी = हुकुम, भनाइ (आदरार्थी) · बखतमा = बेलामा · याहीं बाट = तपाईंबाट (आदरार्थी) · ज्यान् = प्राण

‘पहिले हामी चार भाइ थियौँ; अहिले यहाँ तपाईं पाँचौँ हुनुभयो। तपाईं भाइजस्तै यस्तो सहायक नभएको भए राक्षसलाई कहाँ जितिन्थ्यो र?’ सुग्रीवजीकहाँ गएर भरतले यस्तो प्रेमले कुरा गरे। शत्रुघ्न पनि खुसी भएर श्रीरामचन्द्रजीका चरणमा परे।

शब्दार्थ: चारै = चारै जना · पाचौं = पाँचौँ · भाईका झइँ = भाइजस्तै · सहाय = सहायक · जितिन्थ्या = जितिन्थ्यो · थ्यैं = कहाँ

(शत्रुघ्न) लक्ष्मणजीलाई दण्डवत् गरेर सीताजीका चरणमा परे, र त्यहाँ यो बिन्ती गरे: ‘हे करुणानिधान, म हजुरको सेवक हुँ।’ (भरत) श्रीरामचन्द्रजीका खराउ (शिरमा) राखेर गएका थिए; ‘अब बेला भयो’ भनेर भरतले त्यहीँ ती खराउ (रामका) पाउमा लगाइदिए।

शब्दार्थ: दण्डवत् = दण्डवत्, लम्पसार प्रणाम · करुणानिधान् = करुणाका भण्डार · राखी = राखेर · गयाका थिया = गएका थिए · वेला = बेला, समय · लगाई दिया = लगाइदिए

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिको तेस्रो पाउमा ‘सिरमा’ छुटेको थियो (छन्दमा तीन अक्षर कम); १९५४, १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार राखिएको छ। तुलना ६.३३५।

त्यहाँ हात जोडेर (भरतले) बिन्ती गरे: ‘मैले नासो लिएको थिएँ; हजुरले यो गद्दी लिइबक्सियोस्, मैले हजुरलाई सुम्पेँ। हे दयानिधान, हजुरको सेवामा मन राखेर मैले सबै भण्डारमा अन्न र धन दस गुणा बढाएर राखेको छु।’

शब्दार्थ: विनती = बिन्ती · नासो = जिम्मा लिएको थाती · गादी = गद्दी, राजसिंहासन · कोष्मा = भण्डारमा, ढुकुटीमा · दस् खण्ड = दस गुणा · बढ्ता = बढी

भरतले खुसी हुँदै सामुन्ने यो बिन्ती गर्नेबित्तिकै भरतजीको भक्ति देखेर सबै खुसी भएर रोए। नन्दिग्राम पुगेपछि ठाकुर (राम) पनि भुइँमा ओर्ले, र ‘कुबेरकहाँ जा’ भनेर पुष्पकलाई बिदा पनि दिए।

शब्दार्थ: साम्ने = सामुन्ने · भक्ति = भक्ति · रोया = रोए · उत्रि बक्सनु भयो = ओर्लनुभयो · ठाकुर् = प्रभु, भगवान् · कूवेर = कुबेर