अयोध्यामा स्वागत

त्यहाँ श्रीरघुनाथले गुरु वशिष्ठका पाउमा नमस्कार गरे, र ‘यहाँ विराजमान हुनुहोस्’ भनेर एउटा असल आसन अगाडि राखिदिए। गुरुलाई आसनमा राखेर उनी नजिकैको आसनमा बसे। सबैले रामको दर्शन पाए, र सबैका सम्पूर्ण सन्ताप हटे।

शब्दार्थ: पाऊ = पाउ, चरण · राज् गरि बक्सियोस् = विराजमान हुनुहोस्, बस्नुहोस् · असल् = असल, राम्रो · राज् भयो = विराजमान भए, बसे · सन्ताप् = सन्ताप, दुःख

टिप्पणी: यहाँ ‘राज् गर्नु’ र ‘राज् हुनु’ को अर्थ राज्य चलाउनु होइन, आदरपूर्वक बस्नु (विराजमान हुनु) हो; ६.३४७ मा पनि यही अर्थ छ।

कैकेयी र भरत दुवै मिलेर रघुनाथका चरणमा परे, र हात जोडेर धेरै बिन्ती गर्दै उनलाई राज्य अर्पण गरे। (राम त यस्ता हुन्:) जसले एउटै कटाक्षले यो सारा ब्रह्माण्ड सजिलै हर्छन्, र इन्द्रको जुन ऐश्वर्य छ, त्यो पनि एकै क्षणमा तयार पार्छन्।

शब्दार्थ: अर्पण = अर्पण, सुम्पनु · कटाक्षले = कटाक्षले, आँखाको कुनाको हेराइले · सहज = सजिलै · हर्दछन् = हर्छन्, नष्ट गर्छन् · ऐश्वर्य = वैभव · क्षण्मा = क्षणमा

यस्ता शुद्ध, अनन्त, पूर्ण र सुखरूप ब्रह्मस्वरूपलाई राज्य गर्नु के थियो र? तैपनि ‘यिनीहरू खुसी होऊन्’ भनेर उनले राज्य लिए। पहिले भरत आदिले खौरेर जटा सफा गरी स्नान गरेपछि, त्यहाँ सीतापतिको स्नान पनि त्यसै प्रकारले भयो।

शब्दार्थ: ब्रह्मस्वरुप्ले = ब्रह्मस्वरूपले · तथापि = तैपनि · हउन् = होऊन् · भरतादिले = भरत आदिले · क्षौर्ले = खौरेर, कपाल काटेर · सीतापतिको = सीताका पतिको, रामको

माला, चन्दन र वस्त्र, यिनै पहिरेर उनी आसनमा विराजमान भए। रामको र सीताजीको स्नान त्यहाँ सँगै हुँदा सबैको ताप हट्यो। सीता र राम रथमा चढे; सुग्रीव, विभीषण आदि हात्ती र रथमा चढे, र अरू कोही घोडामा।

शब्दार्थ: येहि = यिनै · पहिरी = पहिरेर · ताप् = ताप, दुःख · सवार् = सवार, चढेको · घोडै महाँ = घोडामा नै · क्वै = कोही

‘सेवा म गर्छु’ भनेर भरत रामका सारथि बने। शत्रुघ्नजीले पनि धेरै खुसी हुँदै सेतो छत्र समाते। प्रभुको पङ्खा लक्ष्मणले लिए, सुग्रीवले चँवर, र अर्को एउटा चामर विभीषणजीले लिए। अरू सबै खुसी भए।

शब्दार्थ: सारथि = रथ हाँक्ने · छत्र = छाता (राजछत्र) · पङ्खा = पङ्खा · चवँर् = चँवर (चौँरीको पुच्छरको) · आर्को = अर्को · अवर् = अरू

मानिसले त कहाँसम्म बखान गरौँ! सबै देवताले पनि रामको खुब कीर्तन गरे, र मीठो मधुर ध्वनि सुनियो। भेरी, शङ्ख, मृदङ्ग, नगरा आदि खुब बज्न थाले। ‘अयोध्या जाऊँ’ भनेर श्रीराम पनि रथ चढी हिँडे।

शब्दार्थ: बखान् = बखान, वर्णन · कीर्तन = कीर्तन, गुणगान · मधूरध्वनी = मधुर ध्वनि · भेरी = भेरी (ठूलो ढोल) · नगडा = नगरा · कुच् = कुच, प्रस्थान

श्रीरामले जब पुरीमा प्रवेश गरे, सबै पुरवासी, बालक र वृद्ध पनि ‘दर्शन गरौँ, तमासा हेरौँ’ भन्दै निस्के। उनीहरूले रथमा पीताम्बर धारण गरेर बसेका श्रीरघुनाथलाई देखे: शरीर श्यामसुन्दर छ, शिरमा किरीट छ, र शरीरमा गहना छन्।

शब्दार्थ: पुरिमा = पुरीमा, नगरमा · पौरवासी = नगरवासी · तमासा = तमासा, उत्सवको दृश्य · पिताम्बर् = पीताम्बर, पहेँलो रेशमी वस्त्र · श्याम्सुन्दर् = श्यामसुन्दर, साँवलो र सुन्दर · किरीट = मुकुट

आँखा रातो आभा भएका र खुब ठूला छन्; छातीमा राम्रा-राम्रा मोतीका हार छन्। चन्दन र फूलको शोभा पनि राम्रो छ; देख्नेबित्तिकै मन खुसी भयो। सहरमा ‘सीताराम आए’ भन्ने कुरा स्त्रीहरूले पनि सुने। ‘सीतारामलाई हेरौँ’ भनेर सबैको चित्त धेरै चञ्चल भयो।

शब्दार्थ: लाल् = रातो (आभा भएको) · नेत्र = आँखा · हृदय = छाती, वक्षस्थल · मोतिका = मोतीका · सून्या = सुने · चञ्चल = अधीर

सबै स्त्रीहरूले घरको काम छोडे, र घरमाथि अट्टालीमा चढे। लावा र फूल बर्साउँदै उनीहरूले खुसी भएर प्रभुको दर्शन गरे। रामको मोहक मूर्तिमा जब सबै स्त्रीहरूको नजर पर्‍यो, उनीहरू सबैले खुसी भएर मनमनै अँगालो मारे।

शब्दार्थ: अटाली = अट्टाली, माथिल्लो तला · लावा = लावा (भुटेको धान) · गिराउँदै = झार्दै, बर्साउँदै · मोहनमूर्तिमा = मोहक रूपमा · नजर् = दृष्टि · अङ्कमाल = अँगालो

रमानाथ राम पनि हल्का मुस्कुराउँदै प्रजातिर दृष्टि दिँदै, ‘दशरथ जहाँ बस्थे, त्यहीँ जाऊँ’ भनेर दरबार पुगे। त्यहाँ कौशल्या आदिलाई योग्य रीतले नमस्कार गरेर उनले साह्रै प्यार गर्दै सुग्रीवको बास पनि खटाए।

शब्दार्थ: ईषत् = अलिकति · रमानाथ् = रमा (लक्ष्मी) का नाथ, राम · पौंचनु भो = पुग्नुभयो · जाँ = जाऊँ · वास् = बास · खटाउनु भयो = खटाउनुभयो, व्यवस्था गर्नुभयो

(रामले भरतलाई भने:) ‘भाइ, पहिले म जहाँ बस्थेँ, तिमी सुग्रीवजीलाई त्यहीँ राख। यहाँ बस्नका लागि सबैलाई तिमी राम्रा घर खटाऊ।’ यति हुकुम हुँदा भरतले त्यहाँ त्यसै बमोजिम गरे। सबैको बास खटियो, र त्यहाँ सबै आनन्दको सागरमा परे।

शब्दार्थ: पैल्हे = पहिले · बस्थ्याँ = बस्थेँ · बढिया = राम्रो · सोही बमोजिम् = त्यसै बमोजिम · खटन् = खटन, व्यवस्था · आनन्दसागर् = आनन्दको सागर