रामको राज्याभिषेक

‘अब श्रीरघुनाथ आफैँले हुकुम चलाऊन्’ भन्ने मन गरेर भरत खुसी हुँदै अगाडि सरे, र सुग्रीवलाई पनि अह्राए: ‘हे सुग्रीव, अब राम्ररी विचार गरेर वीर-वीर छानी खटाउनुपर्‍यो; उनीहरू चारै दिशा गई समुद्रमा पुगेर कलशमा जल भरी ल्याऊन्।’

शब्दार्थ: गरुन् = गरून् · अह्राउनु = अह्राउनु, काम लगाउनु · खटाउनू = खटाउनु · विर् विर् = वीर-वीर, छानिएका वीर · चारौं तर्फ = चारै दिशा · कलश्मा = कलशमा, घडामा

‘श्रीरामचन्द्रजीको राज्याभिषेक गर्ने बेला भयो’ भन्ने भरतजीको इच्छा भयो, र त्यसै बेला जल पनि ल्याइदिए। जल लिन जाम्बवान्, हनुमान, अङ्गद र सुषेण, चार जना गए। उनीहरू छिट्टै समुद्रमा पुगे, र सजिलै जल लिएर फर्की हाजिर भए।

शब्दार्थ: अभिषेक् = अभिषेक · मर्जी = इच्छा · उहि बखत् = त्यही बेला · लीना कन = लिनका लागि · जल्दि = छिट्टै · दाखिल् भया = हाजिर भए, फर्की आइपुगे

त्यो जल साथमा लिएर भरतजी गुरु वशिष्ठका सामुन्ने गए, र ‘यो चार समुद्रको जल हो’ भनी बिन्ती गरे। फेरि हात जोडेर उनले मन लगाई बिन्ती गरे: ‘यही जल छर्केर हजुरले यसै घडी श्रीरामचन्द्रजीलाई राज्याभिषेक दिनुहोस्।’

शब्दार्थ: साम्ने = सामुन्ने · कर जोरि = हात जोडेर · यै = यही · छरी = छर्केर · दीनू हवस् = दिनुहोस् · घरी = घडी

यस्तो बिन्ती सुनेर गुरु वशिष्ठले ‘तिमी राम्रो बिन्ती गर्छौ’ भने, र श्रीरामचन्द्रजीलाई सिंहासनमा राखे। गौतम, वाल्मीकि, वामदेव र जाबालि पनि त्यहीँ थिए। ती सबैसँग मिलेर गुरु वशिष्ठले छिट्टै अभिषेक दिए।

शब्दार्थ: बेस् = राम्रो · राखनु भयो = राख्नुभयो, बसाउनुभयो · सिंहासनैमा = सिंहासनमा नै · वाल्मिकि = वाल्मीकि · जावालि = जाबालि · अभीषेक् = अभिषेक

टिप्पणी: यहाँ अभिषेक गर्ने ऋषिमध्ये वाल्मीकि आफैँ पनि छन्। वाल्मीकि रामायणमा अभिषेकमा नाम आउने ऋषि (वशिष्ठ, वामदेव, जाबालि, कश्यप, कात्यायन, सुयज्ञ, गौतम, विजय) मा वाल्मीकि छैनन्।

कन्या र ब्राह्मणहरूले पनि तुलसीका पात हालेर, असल कुशले, मन्त्रसहित खुसी हुँदै रामका माथि शुद्ध जल छर्के। त्यहाँ शत्रुघ्नजीले गएर प्रभुको सेतो छत्र समाते। सुग्रीव र विभीषणजीले त्यहाँ खुसी हुँदै चामर हम्काए।

शब्दार्थ: कन्या = कन्या, कुमारी · तुलसिदल् = तुलसीको पात · कुश्ले = कुशले · मन्त्रैपूर्वक = मन्त्रसहित · हाँक्या = हम्काए · चमर् = चामर, चँवर

वायुले सुनको माला दिए; इन्द्रजीले पनि अनेक रत्न जडाउन लगाएर ‘सीता-रामले पहिरून्’ भनी हार दिए। त्यहाँ देवताका गणहरू गाउँछन्, सबै अप्सरा नाच्छन्। खुब पुष्पवृष्टि भयो, र नगरा बज्दा मन खुसी भयो।

शब्दार्थ: काञ्चन = सुनको · वायुले = वायु देवताले · खचित् = जडित, जडाएको · पैह्रुन् = पहिरून् · अप्सरा = अप्सरा, स्वर्गकी नर्तकी · पुष्पवृष्टि = फूलको वर्षा

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा सुनको माला र रत्नजडित मोतीको हार दुवै इन्द्रले पठाएका वायुले ल्याउँछन्।

गम्भीर, श्याम शरीर; शिरमा किरीट, माला र पीताम्बर धारण गरेका; करोडौँ कामदेवसमान सुन्दर रूप; देब्रेपट्टि सीता। सिंहासनमा बसेर उनले सबै प्रजातिर दृष्टि दिनेबित्तिकै, दर्शन गर्छु भनेर पार्वतीसहित सदाशिव आइपुगे।

शब्दार्थ: गम्भीर् = गम्भीर · कोटी = करोड · काम = कामदेव · वाम् तर्फ = देब्रेपट्टि · जसै = जसै, बित्तिकै · सदाशिव् = सदाशिव, शिव

टिप्पणी: अभिषेकमा पार्वतीसहित शिव र उनका गण आएको प्रसङ्ग (६.३६१–३६२) वाल्मीकि रामायणको अभिषेक-वर्णनमा छैन।

त्यहाँ डमरुको डिम्-डिम् शब्द भयो। ‘सदाशिव आए’ भन्दै नन्दी र भृङ्गी पनि, ताल र वेतालहरू पनि नाच्न थाले। शिवका पछि सबै देवगण त्यहाँ आएर हाजिर भए। श्रीरामको खुब स्तुति गरेर, खुसी भएर, सबै चाँडै फर्किए।

शब्दार्थ: डमरुको = डमरुको (शिवको सानो डम्फु) · नन्दी = नन्दी (शिवका गण) · भृङ्गी = भृङ्गी (शिवका गण) · ताल् वेताल्हरु = ताल र वेतालहरू (शिवका भूतगण) · शम्भूका = शिवका · हाजिर् भया = उपस्थित भए

बाजाहरू खुब बज्छन्; ऋषिगण र देवगण स्तुति गरेर पाउमा पर्छन्। प्रभुमाथि फूलको वर्षा हुन्छ; अनेक प्राणीले सुख मान्छन्। सबै गुणका भण्डार राम जसै सिंहासनमा विराजमान भए, सीता र लक्ष्मण सँगै हुँदा, त्यसै बेला प्रभुको शोभा पूर्ण भयो।

शब्दार्थ: ऋषिगण् = ऋषिहरूको समूह · बर्षन्छन् = बर्सन्छन् · सौख्य = सुख · विराज्मान् = विराजमान, बसेका · गुणनिधान् = गुणको भण्डार · शोभा = शोभा, सुन्दरता

श्रीरघुनाथ राजा हुँदा पृथ्वीमा अन्नबाली आदि खुबै बढ्यो। जुन फूलमा धेरै गन्ध थिएन, तिनमा पनि सुगन्ध बढ्यो। प्रभुले गाई दान, साँढे दान गरे, तीस करोड सुन दान गरे; लुगा, गहना र रत्नको दान पनि गरे, र सबैको दरिद्रता हरे।

शब्दार्थ: शस्यादि = अन्नबाली आदि · थीयानन् = थिएनन् · जौन = जुन · धेनूदान् = गाईको दान · तिस्कोटि = तीस करोड · दारिद्र्य = दरिद्रता

टिप्पणी: ‘दारिद्र्य’ लाई फन्ट रूपान्तरणको एउटा सुधारले ‘दारिर्द्य’ बनाएको थियो; ठीक रूप फर्काइएको छ।