हनुमानलाई वरदान, रामराज्य

दानले ब्राह्मणलाई खुसी पारेर रघुनाथले ‘दिनु उचित हो’ भनी सुग्रीवलाई सूर्यसमानको माला दिए। अङ्गदजीलाई पनि खुब मर्यादा गरेर बाजुबन्द दिए। त्यहाँ सीताजीलाई पनि एउटा अमूल्य हार दिए।

शब्दार्थ: दान्ले = दानले · सूर्य समानको = सूर्यसमानको · उचित् = उचित · मर्याद् = मर्यादा, सम्मान · बाजुबन्ध = बाजुबन्द (पाखुराको गहना) · अमूल्य = अमूल्य

सीताले हनुमानलाई दिने सुर बाँधेर हार हातमा लिइन्। ‘कस्तो हुकुम हुन्छ?’ भनेर उनले स्वामीतिर टक लगाएर हेरिन्। ‘जसलाई दिने मन छ, देऊ’ भन्ने हुकुम हुनेबित्तिकै, प्यारा श्रीहनुमान त्यहीँ थिए; सीताले त्यो हार उनलाई तत्कालै दिइन्।

शब्दार्थ: सुर् बाँधेर = सुर बाँधेर, मन बनाएर · हुकुम् = आज्ञा · ख्वामित् = स्वामी · तरफ् = तर्फ, तिर · भयेथ्यो = भएथ्यो, भयो · तसै = तत्कालै

त्यहाँ हनुमानको दर्जा झन् माथि चढ्यो। फेरि प्रभुले पनि ‘के वरदान माग्छौ? माग, म तिमीलाई त्यो वर दिन्छु’ भनी हुकुम गरे। अनि हनुमान खुसी भएर अगाडि सरे, र मनमा जे माग्नु थियो, हात जोडेर प्रभुसमक्ष बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: दर्जा = दर्जा, स्थान · वरदान = वरदान · बक्सनु भो = गर्नुभयो (आदरार्थी) · अगाडी सर्या = अगाडि सरे · हजुरमा = हजुरसमक्ष, प्रभुसामु · हात् जोरि = हात जोडेर

(हनुमानले भने:) ‘स्वामी, संसारमा जबसम्म हजुरको महान् नाम लिइन्छ, तबसम्म हजुरको नाम सुन्नका लागि मेरो शरीर खडा रहोस्। स्वामी, हजुरको नामको स्मरणमा म जुन आनन्द पाउँछु, त्यो आनन्द मैले अरू कतै पाइनँ, महाराज; त्यो अलिकति पनि नछुटोस्।’

शब्दार्थ: ख्वामित् = स्वामी · जब तलक् = जबसम्म · खडा = खडा, उभिएको · स्मरणमा = सम्झनामा · महराज् = महाराज · कछू = केही, अलिकति

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा हनुमानको यस्तै माग (पृथ्वीमा रामकथा रहुन्जेल प्राण रहून्) पछि उत्तरकाण्डमा, वानरहरू बिदा हुँदा आउँछ; यहाँ माग रामको नामसँग जोडिएको छ।

यो बिन्ती सुनेर ‘हुन्छ’ भन्ने हुकुम भयो, र फेरि कृपा पनि भयो: ‘एक कल्प बित्नेछ; यो बितेपछि तिमी मुक्त नै हुनेछौ।’ रघुनाथको यस्तो हुकुम भयो। फेरि जानकीले पनि भनिन्: ‘हनुमान, जति पनि सुख र भोग छन्, ती सबै तिम्रो वशमा रहून्।’

शब्दार्थ: लौ = हुन्छ, ल · कल्प = कल्प (ब्रह्माको एक दिनजत्रो युग) · बित्या पछि = बितेपछि · मुक्तै = मुक्त नै · जानकीले = सीताले · वश = वश, अधीन

यति आशीर्वाद पाएपछि हनुमान बिदा भए; आनन्दका आँसु झार्दै, ‘तप गरूँ’ भनेर उनी हिमालय गए। फेरि प्रभु गुहका अगाडि गएर कृपापूर्वक यो हुकुम गरे: ‘लौ जाऊ, घरमै बसिरहू; केवल मन मात्र ममा राखेर।’

शब्दार्थ: बीदा = बिदा · आनन्दाश्रु = आनन्दका आँसु · हीमालयैमा = हिमालयमा नै · ठाकुर् = प्रभु (राम) · फगत् = केवल · मैमा = ममा

टिप्पणी: हनुमान तप गर्न हिमालय गएको कुरा वाल्मीकि रामायणको यस ठाउँमा छैन।

‘यो प्रारब्ध ठूलो छ; यसलाई नभोगी जे गरे पनि यो टर्दैन। पछि तिमी देहबाट मुक्त हुनेछौ, र सजिलै संसार तर्नेछौ।’ यो हुकुम गरेर प्रभु मुख्य भक्त गुहका सामुन्ने अगाडि सरे, अँगालो हालेर गहना आदि दिए, र राज्य पनि थपिदिए।

शब्दार्थ: प्रारब्ध = प्रारब्ध कर्म (फल दिन थालिसकेको कर्म) · टर्दैन = टर्दैन · मुक्तदेह = देहबाट मुक्त · सहज्मा = सजिलै · आलिङ्गन् = अँगालो · राज्यै = राज्य नै

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘मुक्तदेह’ लाई यहाँ देह छुटेपछि मुक्त हुने भनेर पढिएको छ (१९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यस्तै बुझेको छ); ‘देह रहँदै मुक्त हुने’ भन्ने अर्थ पनि लाग्न सक्छ।

त्यहाँ प्रभुले उनलाई तत्त्वज्ञान पनि दिए, र गुह आनन्दको सागरमा परे। बिदा भएर गुहजी मन रामका चरणमा राखेर घर गए। यस्तै रीतले सबै बिदा हुँदै सुग्रीव र विभीषण पनि गए। लक्ष्मण सधैँ प्रभुका सेवक भएर उनकै साथमा छन्; राम राज्य गर्दै रहे।

शब्दार्थ: तत्त्व ज्ञान् = तत्त्वज्ञान · बक्सनू = दिनु (आदरार्थी) · घर महाँ = घरमा · राम्चरण्मा = रामका चरणमा · रित् सित = रीतले · हजुरमा = प्रभुको सेवामा, साथमा

प्रभु आत्मस्वरूप हुन्, सबै कर्मका अधिपति, निर्मल र अकर्ता पनि; तैपनि ‘कर्ता बनेर लोकलाई उपदेश गर्नु उचित हो’ भनेर, गर्न लायक अश्वमेध आदि जति ठूला-ठूला यज्ञ छन्, ती सबै यज्ञ पनि प्रभुले गरे। कुन चाहिँ बाँकी रहन्थ्यो र?

शब्दार्थ: आत्मारुप् = आत्मस्वरूप · अधिपती = अधिपति, मालिक · अकर्ता = कर्म नगर्ने · उपदेश् = शिक्षा · अश्वमेधहरु = अश्वमेध यज्ञहरू · कउन् = कुन

राम राजा भएपछि प्राणी र प्रजा खुसी भए। पहिले जुन अनेक किसिमका ताप पर्थे, प्रजाका ती सबै ताप हटे। मुलुकमा विधवाहरू विलाप गर्दैनन्; रोग र व्याधि पनि लाग्दैन। सबै डाँका दबिए; ‘यो चिज हरायो’ भन्ने पीर कतै परेन।

शब्दार्थ: तरहका = किसिमका · विलाप् = रुवाइ, विलाप · व्याध् = व्याधि, रोग · डाकू = डाँका · दबिया = दबिए · चिज् = चिज, वस्तु

मुलुकमा यस्तो भयो कि बूढो बाँचिरहँदा कतै बालक मरेन। प्रभुले छोराजस्तै गरी पाल्दा प्रजाको सबै ताप गयो। मानिसहरू राघवको भजन गर्छन्; समयमै मेघ बर्सन्छ। वर्ण र आश्रमका सबै धर्म कायम छन्; सबैका दिन सुखकै चालमा बिते।

शब्दार्थ: बूढो = वृद्ध · पालि बक्सनु हुँदा = पाल्नुहुँदा · राघवको = रामको · मेघ् = बादल · कालमा = समयमा · वर्णाश्रम् = वर्ण र आश्रम

प्रभुको राज्य दस हजार वर्ष चल्यो, र संसारका सबैको ताप हट्यो। शिवजीले पार्वतीलाई यति कुरा सुनाए; यो सुनिरहे सबै पाप छुटेर जान्छ।

शब्दार्थ: अयुत = दस हजार · राज् = राज्य · दुनियाँहरुको = संसारका सबैको · थ्यैं = सँग, लाई · कह्या = भने, सुनाए · सुनी रह्या = सुनिरहे

टिप्पणी: अध्यात्म रामायण शिवले पार्वतीलाई सुनाएको कथाका रूपमा छ; यहाँ युद्धकाण्डको कथा सकिन्छ, र पछिका पाँच श्लोकमा ग्रन्थले कथाको फल बताउँछ।