विभीषणको हितवचन

ती सबै वीरले यति घमण्ड गरेर बिन्ती गरेको सुनेर, ‘म पनि आफ्नो मत बिन्ती गर्छु’ भनी आफ्नै मनमा गुनेर वीर कुम्भकर्णले बिन्ती गरे: ‘हे नाथ, तिमीले कस्तो बुद्धि लियौ? सीतालाई किन हर्‍यौ? तिमी यहाँ चुक्यौ। अब तिम्रो के गति हुन्छ?’

शब्दार्थ: गर्व = घमण्ड · मत् = विचार, राय · गुनी = गुनेर, विचारेर · मती = बुद्धि · क्यान् = किन · गती = गति, दशा

‘श्रीरामचन्द्रजीले तिमीलाई पहिल्यै देखेका भए, एउटै बाण चढाएर अवश्य तिम्रो प्राण लिने थिए; त्यहाँ तिमी एक घडी पनि कहाँ बाँच्थ्यौ? सीतालाई चोरेर हरेकाले मात्र तिमी बच्यौ; उनको सामुन्ने परेर को टिक्छ? अब त्यसको फल पाउँछौ; अब त उनले कुलै सफा पारेर मार्छन्।’

शब्दार्थ: देख्थ्या = देखेका भए · एक्वाण् = एउटै बाण · धरी = चढाएर, राखेर · लिन्या थिया = लिने थिए · चोरि = चोरेर · कुलै = कुल नै, सारा वंश

‘राम जो हुन्, उनी प्रभु हुन्: अनन्त, सबैका अधिनाथ, चौधै भुवनका स्वामी। उनकी पत्नी सीताजी पनि जगदम्बा लक्ष्मी हुन्। सबै राक्षसको नाश गराउनकै लागि तिमीले यहाँ सीतालाई हर्‍यौ। यी कुरा साँचा हुन्; तिमीले अवश्य आफ्नै ठूलो नाश गर्‍यौ।’

शब्दार्थ: अधिनाथ् = सबैका मालिक · भुवन्का = भुवनका, लोकका · धनी = मालिक, स्वामी · जगदम्बिका = जगदम्बा, संसारकी आमा · नाश् = नाश · साँचा = साँचा, सत्य

टिप्पणी: कुम्भकर्णले रामलाई प्रभु र सीतालाई लक्ष्मी भनी चिनेको अध्यात्म रामायणको भक्तिपूर्ण दृष्टिअनुसार हो (६.३४ ले पनि यही भन्छ)। वाल्मीकि रामायणमा कुम्भकर्णले सल्लाहबिना काम गरेकोमा रावणलाई गाली गरे पनि लड्ने वचन दिन्छन्, तर रामलाई ईश्वर भनेर चिनाउँदैनन्।

‘जुन काम गर्नु उचित थिएन, त्यही काम तिमीले अहिले गर्‍यौ; तैपनि भाइ र छोरा धेरै वीर छन् भनेर हाम्रै भरमा तिमीले यो सबै गर्‍यौ। यहाँ जति हामी छौँ, सबै भाइ-बन्धु निश्चय लड्छौँ। हजुर ढुक्क भएर बस्नुहोस्; हजुरले किन शोक गर्नुपर्ला र?’

शब्दार्थ: उचित् = उचित, ठीक · ऐल्हे = अहिले · भरले = भरमा, भरोसामा · भाइवर्ग = भाइ-बन्धु · स्वस्थै = ढुक्क, निश्चिन्त · शोक् = शोक, चिन्ता

वीर कुम्भकर्णले यी सबै कुरा भनेको, र श्रीरामलाई परमेश्वरमा गनेको सुनेर इन्द्रजित्ले भन्यो: ‘मैले हुकुम पाऊँ; म सेनासमेत रामलाई सजिलै मारेर आउँछु।’

शब्दार्थ: भन्याको = भनेको · परमेश्वरमा = परमेश्वरमा · गन्याको = गनेको · सून्यो = सुन्यो · पाऊँ = पाऊँ · मारि आऊँ = मारेर आऊँ

यस्तै गरी त्यहाँ सबै वीरहरू बिन्ती गर्दै थिए; केवल गफ गरेर मुखैले तरबार हान्दै थिए। तब रामभक्त विभीषण त्यहाँ आए, र मनमा धेरै हित सोचेर बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: पार्थ्या = गर्थे · गफै = गफ मात्र · मुखै = मुखैले · तरवार = तरबार · श्रीरामभक्त = श्रीरामका भक्त · चिताई = सोचेर

(विभीषणले भने:) ‘श्रीरामजीसँग किन विरोध गरेको? सीताजीलाई तिमीले किन हरेको? जसले खर, त्रिशिरा र दूषणजस्ता वीर मारे, ती श्रीरामचन्द्रलाई कसले जित्न सक्छ?’

शब्दार्थ: विरोध् = विरोध, दुस्मनी · हर्याको = हरेको · सक्तछ = सक्छ · कस्ले = कसले · त्रिशिर = त्रिशिरा · जस्ले = जसले

‘ठूला भन्नु यी वीर कुम्भकर्ण हुन्; तर यिनको पनि के चल्छ र? यो इन्द्रजित् नबुझी ‘रामलाई मार्छु’ भनेर फुर्ती गर्छ। जति फुर्ती गर्नु छ, सबै यहीँ गरून्; उनको सामुन्ने परेर को टिक्छ? जब त्यहाँ सबै राक्षसको नाश हुनेछ, तब मात्र, घडी चुकिसकेपछि, उनीहरूको होस खुल्नेछ।’

शब्दार्थ: इन्को = यिनको · सेखी = फुर्ती, घमण्ड · न बुझि = नबुझी · टिक्छ = टिक्छ, अडिन्छ · चेत्नन् = होस खुल्नेछ · चुक्याको घरी = चुकेको घडी, समय गुज्रेपछि

‘सीताजी ग्रहजस्तै भएर यहाँ सबैलाई खरानी पार्न तम्सेकी छिन्। प्राण जाने बेला भइसक्यो, अझै पनि होस छैन; होस कहाँ गयो? महाराज, बाँच्ने मन छ भने श्रीरामजीकहाँ गएर यसै बेला सोझो भई सामुन्ने परेर सीतालाई सुम्पिदिनुहोस्।’

शब्दार्थ: ग्रह तुल्य = ग्रहजस्तै (अनिष्ट गर्ने) · आँटिन् = तम्सिइन् · प्राणान्त = प्राण जाने · चेत् = होस · बाँच्नाको = बाँच्ने · सोझो = सोझो, इमानदार

‘श्रीरामचन्द्रजी फौज लिएर यहाँ आई लड्न नथाल्दै हजुर गए भने, ‘आज आयो, शरणमा पर्‍यो’ भनेर प्रभुले धेरै दया गर्नेछन्। आजै चाँडो सीताजीलाई सुम्पिदिनुहोस्। सीताजी लङ्कामा रहिन् भने अरू कसैकहाँ कतै शरणमा गएर पनि बाँच्न कदापि सकिँदैन।’

शब्दार्थ: लिई कन = लिएर · न लड्दै = लड्न नथाल्दै · गया = गए भने · शरण् = शरण · गर्नन् = गर्नेछन् · कदापि = कहिल्यै