विभीषण लङ्काबाट निस्किए

विभीषणको अमृतजस्तो हितकारी यो वचन रावणले जसै सुन्यो, ऊ यो कुरा कहाँ मान्थ्यो र! उल्टै रावण तसै झन् रिसायो। रिसाएर ऊ भन्न थाल्यो: ‘सुन, आज यो शत्रुजस्तै भयो। मेरा शत्रु ती रामचन्द्रसँग यसको खुब प्रीति बस्न गएछ।’

शब्दार्थ: अम्रित् = अमृत · सरिको = जस्तो · लिन्थ्यो = मान्थ्यो, स्वीकार्थ्यो · रिसायो = रिसायो, क्रोधित भयो · शत्रू = शत्रु, दुस्मन · प्रित् = प्रीति, माया

‘आफ्नो जातिभाइ बढ्यो भने अरू सबै जातिभाइ “यो गिरोस्” भन्छन्; यस्तो निश्चय नै भनिन्थ्यो, र यसले पनि त्यही चाला देखायो। अरू कोही भएको भए म अहिल्यै मारिदिने थिएँ; भाइ भयो, के गरूँ? राक्षसकुलमा यही अधम निस्क्यो; बरु म यसलाई धिक्कार दिन्छु।’

शब्दार्थ: ज्ञाति = जातिभाइ, नातेदार · गिरोस् = गिरोस्, खसोस् · छटा = चाला, लक्षण · जनायो = देखायो · अधम् = अधम, नीच · धिक्कार = धिक्कार, छि-छि

‘तँ आज मेरो नजिक बस्न लायक छैनस्; धिक्कार छ, तँ अधम भइस्’ भनेर उसले खुब धिक्कार पनि दियो। धिक्कारका यति कुरा सुन्नेबित्तिकै विभीषणले झटपट श्रीराममा मन लगाए, र चार मन्त्रीलाई साथमा लिएर झटपट आकाशमा उडेर गए।

शब्दार्थ: लायेक् = लायक, योग्य · धिक्कार् = धिक्कार · भइस् = भइस्, भएको छस् · झटपट् = झटपट, तुरुन्तै · कुदी कन = दौडेर, उडेर · मन्त्रि = मन्त्री

विभीषण रावणलाई भन्न लागे: ‘महाराज, मैले हितकै कुरा भनेँ, तापनि तिमीले नबुझी “यो त झन् शत्रु हो” भनेर धिक्कार पो गर्‍यौ। तिमी दाजु हौ, बाबुसरह छौ; यति कुरा सही हो। तर लौ, अब म अलग भएँ। तिमी खुसी भएर राज गर; म त उनै रामको शरणमा गएँ।’

शब्दार्थ: हीतै = हित नै · न बुझि = नबुझी · पितुतुल्य = बाबुसरह · सही = सही, साँचो · फरक् = अलग, छुट्टै · शरण्मा = शरणमा

‘सीताजी जगदम्बिका भगवती काली हुन्, र राम काल हुन्। पृथ्वीको भार हर्नका लागि यो अवतार हो; कुन पापी बाँच्ला र? श्रीरामको मतलब मार्ने छ; त्यसैले त तिम्रो मति फर्किँदैन। श्री रघुनाथको कालरूपको गति यहाँ अरू कसले बुझ्न सक्छन्?’

शब्दार्थ: जगदम्बिका = जगत्की आमा · काल = काल, मृत्यु, समय · भूभार् = पृथ्वीको भार · कउन् = कुन · मतलब् = मतलब, उद्देश्य · मती = मति, बुद्धि

‘अब सारा राक्षसकुलको नाश हुनेछ; प्रभुले कहाँ छोड्छन् र? तिम्रो नाश म कसरी हेरूँ? लौ, म त प्रभु जहाँ छन् त्यहीँ जान्छु। तिमी यहाँ खुसी भएर धेरै कालसम्म राज गर, खुब चिरायु होऊ।’ यति बिन्ती गरेर विभीषण सबै छोडेर रामकहाँ गए।

शब्दार्थ: हुन्या छ = हुनेछ · देखुँ = हेरूँ, देखूँ · चिरकाल = धेरै कालसम्म · चिरायू = चिरायु, लामो आयु भएको · छाडेर = छोडेर · थ्यैं = कहाँ, नजिक