शरणागतको स्वागत

चार मन्त्रीलाई साथमा लिएर विभीषण श्रीरामको नजिक गए। त्यहीँ जान डराएर उनी टाढैबाट आकाशमा सम्मुख भए। ‘हे नाथ, आज म हजुरको चरणमा शरण परेँ; सेवक भएर आएँ’ भनेर उनले ठूलो स्वरले खुब बिन्ती गरे, र आफ्नो सबै वृत्तान्त पनि सुनाए।

शब्दार्थ: पासमा = नजिक · डराइ = डराएर · सम्मुख = सामुन्ने · टाढै = टाढैबाट · उच्चा = ठूलो, चर्को · वृत्तान्त = वृत्तान्त, बेलिबिस्तार

‘हे राम, म रावण र वीर कुम्भकर्णको भाइ विभीषण हुँ। रावण आज अधम भयो; हजुरमा कहाँसम्म विस्तार गरूँ? “सीता किन हर्‍यौ? फर्काइदेऊ” भनेर मैले खुब हितकै कुरा भनेँ, तापनि उसले झन् धिक्कार्‍यो, र “तँलाई काटिदिन्छु” भन्दै तरबार लिएर उठ्यो।’

शब्दार्थ: विस्तार् = विस्तार, बेलिबिस्तार · क्यान = किन · फिराउ = फर्काऊ · खड्ग = तरबार · काट्छू = काट्छु

टिप्पणी: ६.४१–४२ मा रावणले धिक्कार मात्र दिएको वर्णन छ; तरबार लिएर उठेको कुरा यहाँ विभीषणको आफ्नै भनाइमा पहिलो पटक आउँछ।

‘रावणले यस्तो गर्‍यो, र हे रघुनाथ, म त हजुरकहाँ आएँ। जसले संसारबाट सजिलै पार लगाउनुहुन्छ, उहाँलाई छोडेर कता जानु?’ विभीषणको यस्तो बिन्ती सुन्नेबित्तिकै सुग्रीवले यसलाई रावणकै छलजस्तो ठाने, र झटपट यस्तो बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: हजुर्मा = हजुरकहाँ · संसार् = संसार, जन्म-मरणको चक्र · उतार्छ = पार लगाउँछ · कता = कता, कहाँ · छल = छल, धोका · बुझ्या = ठाने, बुझे

(सुग्रीवले भने:) ‘हे रघुनाथ, विश्वास नमान्नुहोस्; यी त दुष्ट पो हुन्। मौका पर्दा यिनले जिउमा खुन गर्नेछन्। हजुरको मर्जी भए यी सबैलाई समातेर सिध्याइदिऊँ। “म भाइ हुँ” भनेर उसले आफैँ भन्यो; कुरा प्रस्टै छ।’

शब्दार्थ: विश्वास् = विश्वास · औसर = अवसर, मौका · जीयमा = जिउमा, शरीरमा · खुन् = खुन, हत्या · निभाइ हालुम् = सिध्याइदिऊँ (मारिदिऊँ) · मालुम् = थाहा, प्रस्ट

‘यिनलाई अलिकति पनि विश्वास नगरिबक्सियोस्; यी सबै दुष्ट पो हुन्। रावणकै भाइ हो भने किन ढिलो गर्ने? मारौँ, म त यही भन्छु। जुनसुकै बेला छिद्र पर्छ, त्यसै बेला यिनले दगा गरेर मार्नेछन्। मार्ने हुकुम होस्; यो घडीमै सजिलै मारिन्छ।’

शब्दार्थ: कत्ति = अलिकति पनि · ढिल् = ढिलो · छिद्र = छिद्र, कमजोर मौका · दागा = दगा, धोका · हुकुम् = हुकुम, आज्ञा · घरी = घडी, बेला

‘हे स्वामी, मैले आफ्नो मत बिन्ती गरेँ; हजुरको मत के छ?’ सुग्रीवको बिन्ती सुनेर रघुनाथ हाँस्दै बोले: ‘हे सखा सुग्रीव, म आँटूँ भने अहिल्यै सबै लोक ध्वस्त गरेर फेरि एकै क्षणमा सजिलै सृष्टि गर्न सक्छु; मलाई एक घडी पनि लाग्दैन।’

शब्दार्थ: मत् = मत, विचार · ख्वामित् = स्वामी · सखे = हे सखा, हे मित्र · आँटु = आँटूँ, अठोट गरूँ · ध्वस्त = नष्ट · लाग्वैन = लाग्दैन

‘त्यसैले उसलाई भक्त ठानेर मैले अभय दिएँ; उनी आऊन्, उनलाई यहाँ ल्याऊ। उनीसँगै शत्रुको दल नै भए पनि म मार्थेँ; के छोड्थेँ र? यी शत्रुपक्षका त हुन्, तर पनि यहाँ शरणमा आए। आज मेरो शरण परेँ भनेपछि उनीहरूलाई म कहाँ छोड्छु?’

शब्दार्थ: तस्मात् = त्यसैले · निर्भय = अभय, डरबाट मुक्ति · शत्रुदल् = शत्रुको दल, सेना · मार्थ्या = मार्थेँ · ओरि = ओर, पक्ष · छोड्छू = छोड्छु, त्याग्छु

‘मलाई सम्झेर “शरण” भन्दै जो एक पटक मात्र पनि शरण पर्छ, ऊ शत्रु नै भए पनि म दयाले उसलाई शरणमा लिन्छु। यही मेरो व्रत हो; अहिले म यसलाई कसरी छोड्छु?’

शब्दार्थ: एकै बखत् = एक पटक मात्र · संझेर = सम्झेर · तेसलाई = उसलाई · दयैले = दयाले · व्रतै = व्रत नै, प्रण · ऐले = अहिले

श्रीरामचन्द्रको यति हुकुम हुनेबित्तिकै उनीहरूले विभीषणलाई पनि ल्याए, र ‘यिनै हुन्’ भनेर रघुनाथका सामु पुर्‍याए। त्यहाँ विभीषणले श्रीरामचन्द्रको दर्शन पाए, र पृथ्वीमा पसारिएर खुब साष्टाङ्ग प्रणाम गरे।

शब्दार्थ: ल्याया = ल्याए · पौंचाया = पुर्‍याए · दर्शन् = दर्शन · साष्टाङ्ग = साष्टाङ्ग, आठै अङ्गले · पस्रेर = पसारिएर, लम्पसार परेर

श्री रघुनाथको दर्शन पाउँदा विभीषण खुसी भए; विभीषणका जति दुःख थिए, ती त्यहीँ तुरुन्तै गए। ‘ईश्वर यिनै हुन्’ भनेर उनले सर्वात्मा रघुनाथको स्तुति गरे, र स्तुति सुनेर सर्वात्मा रघुनाथ पनि धेरै खुसी हुनुभयो।

शब्दार्थ: मिल्यो = मिल्यो, पाइयो · ताहीं = त्यहीँ · तुरुन्तै = तुरुन्तै · सर्वात्मा = सबैको आत्मा · स्तुति = स्तुति, प्रशंसाको गीत · ईश्वर् = ईश्वर

टिप्पणी: विभीषणले गरेको स्तुति यी श्लोकमा दिइएको छैन; ६.५८ ले त्यसको पाठको फल मात्र भन्छ। अध्यात्म रामायणमा यहाँ विभीषणको लामो स्तुति छ।

‘के वर माग्छौ? माग, म दिन्छु’ भन्ने हुकुम हुनेबित्तिकै, उनको मनमा भक्ति मात्र थियो; त्यसैले उनले त्यही भक्ति मागे: ‘हे नाथ, हजुरमा सधैँ भक्ति रहोस्, मेरो मति कहिल्यै नबिग्रोस्। यस सृष्टिमा जति अरू चिज छन्, म तिनलाई भक्तिभन्दा सानो ठान्छु।’

शब्दार्थ: वर = वरदान · भक्ती = भक्ति · बिग्रोस् = बिग्रियोस्, बहकियोस् · मती = मति, बुद्धि · छोटै = सानो नै, तुच्छ · चिज् = चिज, वस्तु

टिप्पणी: रामले वर माग्न भन्ने र विभीषणले भक्ति मात्र माग्ने यो प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणअनुसार हो; वाल्मीकि रामायणमा यस्तो वरदानको प्रसङ्ग छैन।

‘त्यसैले कर्मको नाश गर्नका लागि मेरो एउटै ध्यान, हजुरकै मात्र होस्। यतिले नै म कृतार्थ छु; सबै विषयसुख टाढै रहून्। केवल भक्ति पाए म प्रसन्न छु’ भनेर उनले जसै बिन्ती गरे, ‘लौ, तिमीलाई भक्ति होला’ भनेर तसै प्रभुले त्यो वर दिनुभयो।

शब्दार्थ: कर्मविनाश = कर्मको नाश · ध्यान् = ध्यान · कृतार्थ = कृतार्थ, सफल · विषयसुख् = इन्द्रियको सुख · प्रसन्न = प्रसन्न, खुसी · होला = होला, हुनेछ

‘तिमीले जति गर्‍यौ, मेरो यति स्तुतिको जसले पाठ गरोस्, उसलाई म यस्तो वर दिन्छु: ऊ सजिलै संसारसागर तरोस्।’ भक्त विभीषणलाई यति हुकुम भयो; अनि त्यहाँ ‘उसलाई अहिल्यै लङ्कामा राज दिन्छु’ भन्ने रहर प्रभुको मनमा आयो।

शब्दार्थ: पाठ् = पाठ, वाचन · संसारसागर् = संसाररूपी सागर · तरोस् = तरोस्, पार होस् · राज् = राज्य · लहड् = लहड, रहर