अभिषेक र दूतको रक्षा

उनले भाइ लक्ष्मणलाई पनि मर्जी गरे: ‘हे भाइ, उनी लङ्कामा पछि राज गर्नेछन्; तापनि मैले अभिषेक दिनु छ, म यहीँ दिन्छु। तिमी समुद्रमा जाऊ, जल ल्याऊ।’ यस्तो हुकुम हुनेबित्तिकै लक्ष्मण दौडेर समुद्रमा गए, र एकै क्षणमा जल ल्याइदिए।

शब्दार्थ: मर्जि = मर्जी, आज्ञा · पछि = पछि · अभिषेक् = अभिषेक, राजतिलक · सागर = सागर, समुद्र · दौडी = दौडेर · क्षण महाँ = एकै क्षणमा

‘अबउप्रान्त तिमी लङ्कापुरीको राजा भएर बस’ भनेर श्रीरामचन्द्रले विभीषणलाई अभिषेक पनि दिए। विभीषण लङ्काका अधिराज हुँदा सुग्रीवहरू खुसी भए। त्यहीँ सुग्रीव विभीषणका सामुन्ने नजिक गए।

शब्दार्थ: अब उपर् = अबउप्रान्त, अबदेखि · लङ्कापुरीको = लङ्का नगरीको · अभीषेक् = अभिषेक · अधिराज् = अधिराज, सम्राट् · खुस् = खुसी · नजिक्मा = नजिक

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा पनि समुद्र तर्नुअघि नै किनारमा समुद्रको जलले विभीषणको अभिषेक हुन्छ, तर त्यहाँ रामको आज्ञाले लक्ष्मणले अभिषेक गर्छन्। यहाँ लक्ष्मणले जल मात्र ल्याउँछन्, र अभिषेक राम आफैँ गर्छन्।

खुसी भएर सुग्रीवले उनलाई अङ्कमाल पनि गरे, र त्यहाँ भने: ‘हामी सबै रामका सेवक हौँ, तर यहाँ सबैमा तिमी मुख्य छौ। महाराज, यो रावणलाई मार्न सहायता देऊ।’ सुग्रीवले त्यहाँ यति कुरा गर्दा विभीषण पनि बोले।

शब्दार्थ: अङ्कमाल् = अङ्कमाल, अँगालो · सेवक् = सेवक · मुख्य = मुख्य, प्रमुख · महराज् = महाराज · साहाय = सहायता

‘हे सुग्रीव महाराज, जहाँ तीन लोकका अधिनाथ परमात्मा रघुनाथ आफैँ खडा हुनुहुन्छ, त्यहाँ सहायता दिने मेरो के शक्ति छ र? म श्री रघुनाथको दास हुँ; भरसक सेवा त गरुँला।’ उनीहरू यस्तै कुराकानी गर्दै थिए, त्यहीँ एउटा दूत अगाडि सर्दै आयो।

शब्दार्थ: शक्ति = शक्ति, बल · तिन्लोक्का = तीन लोकका · अधिनाथ् = अधिपति, मालिक · परात्म = परमात्मा · भर्सक् = भरसक · दुत = दूत

रावणको त्यो दूत शुक अगाडि सरेर सुग्रीवका सामुन्ने भयो। त्यहाँसम्म जान भने उसलाई डर लाग्यो, र डरले ऊ आकाशको बीचमै रह्यो। ऊ सुग्रीवलाई (रावणका वचन) भन्न थाल्यो: ‘महाराज सुग्रीव, नराम्रो भयो। तिम्रो मन राम-लक्ष्मणसँग मिल्न र मसँग वैरी हुनतिर गयो।’

शब्दार्थ: दूत = दूत, सन्देशवाहक · डर् = डर · बिच्मा = बीचमा · खराबी = खराबी, नराम्रो · मिलाप् = मिलाप, मित्रता · वैरी = वैरी, शत्रु

‘“ऊ मेरा मितका भाइ हुन्; उनलाई जनाउनु असल हो। सम्झाऊ, तँ जा” भनेर रावणको हुकुम भयो, र अहिले म यहाँ आएँ। त्यसैले रावणको हुकुम सुन: तिमी यहाँ के कामले आयौ? सबै लस्कर लिएर तिमी फेरि आफ्नो राजधानी फर्किजाऊ।’

शब्दार्थ: मितको = मित्रको · जनाउनु = जनाउनु, थाहा दिनु · असल् = असल, राम्रो · सम्झा = सम्झाऊ (वा सम्झेर) · लस्कर् = लस्कर, सेना · राजधानी = राजधानी

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको ‘सम्झा’ लाई ‘सम्झाऊ’ (बुझाऊ) भन्ने आज्ञा पढिएको छ; ‘असल सम्झेर’ (असल ठानेर) भन्ने अर्थ पनि लाग्छ, जसलाई १९७६ को हिन्दी अनुवादले लिएको छ। १९५४ को छापाको पादटिप्पणीले होमनाथको संस्करणमा ‘भाई हौ मितका’ (तिमी मितका भाइ हौ) पाठ देखाउँछ। ‘मित’ को नाम श्लोकले लिँदैन; १९७६ को हिन्दी अनुवादले कोष्ठमा सुग्रीवका दाजु वाली लेखेको छ।

‘यो लङ्का अहिले इन्द्र आदिले पनि जित्न सक्दैनन्। तिमी त वानर पो हौ; “यो ठाउँ जितौँला” भन्ने कुरा म के भनूँ! मैले अहिले जुन सीता हरेँ, श्रीरामकी पो हरेँ। तिमी मेरा मितका भाइ हौ, विरोध नगर; मैले तिम्रो के बिगार गरेँ र?’

शब्दार्थ: इन्द्रादिले = इन्द्र आदिले · वानर् = वानर, बाँदर · जितौला = जितौँला · हर्याँ = हरेँ · विरोध् = विरोध · विराम् = बिगार, अपराध

‘तिमी मेरै भाइसमान हौ भनेर मैले हित जानेर धेरै अर्ती दिएँ। जे गर्छौ गर, तर फर्किजाऊ; म त तिम्रो हित गर्दै छु, गर्दै थिएँ।’ ‘महाराज, रावणको हुकुम यस्तो छ।’ उसले यति भन्नेबित्तिकै वानरहरूले उसलाई समातेर तानेर मुक्काले खुब हाने।

शब्दार्थ: समान = समान, जस्तै · अर्ती = अर्ती, सल्लाह · फर्कि जाउ = फर्किजाऊ · पक्र्या = पक्रे, समाते · खैंचि कन = तानेर · मुठीले = मुक्काले

टिप्पणी: ‘पक्र्या’ लाई फन्ट रूपान्तरणको एउटा सुधारले ‘पर्क्या’ बनाएको थियो; ठीक रूप फर्काइएको छ।

वानरहरूले उसको खुब फजिती गरेपछि ‘हे राम, लौ म मरेँ!’ भनेर, श्रीरामचन्द्रले सुनून् भनी शुक साह्रै करायो। ‘प्रभु, म दूत हुँ; मलाई मार्नु उचित होइन’ भनेर उसले बिन्ती गर्नेबित्तिकै ‘कुट्नु हुँदैन’ भन्ने हुकुम भयो; त्यो सुनेर उनीहरूले उसलाई छोडिदिए।

शब्दार्थ: फजित् = फजिती, दुर्दशा · करायो = करायो, चिच्यायो · दुत् = दूत · उचित् = उचित, ठीक · कुट्नू = कुट्नु · छोड्या = छोडे

टिप्पणी: १९५४ को छापाले यहाँ अध्यात्म रामायणको मिल्दो पाउ ‘न दूतान् घ्नन्ति राजेन्द्र वानरान् वारय प्रभो’ फुटनोटमा दिएको छ: हे राजेन्द्र, दूतलाई मारिँदैन; प्रभु, वानरहरूलाई रोक्नुहोस्।

वानरहरूबाट छुट्नेबित्तिकै ऊ त्यही बेला उफ्रेर आकाशमा गयो, र भन्यो: ‘के उत्तर दिनुहुन्छ? जवाफ पाऊँ, म जान्छु।’ त्यहाँ सुग्रीवले यसको जवाफ दिए: ‘तँ मित र दाजु नै होस्, तापनि वालीलाई जस्तै गरी तँलाई मारुँला। अधम, तँलाई म दाजु पनि भन्दिनँ।’

शब्दार्थ: कूदेर = उफ्रेर · जवाफ् = जवाफ · मित्दाज्यु = मित र दाजु, मितदाजु · बाली = वाली · अधम = अधम, नीच · भन्दीन = भन्दिनँ

‘श्रीरामचन्द्रकी सीता हरेर तँ यसै कहाँ उम्केर जालास्? रावणकहाँ यस्तै भन्’ भनेर सुग्रीवले भने। सुग्रीवले यस्तो जवाफ दिएपछि त्यहाँ रामको हुकुम भयो: ‘वानरहरूले यसलाई समातून्; अहिले नछोड, यो केही दिन यहीँ रहोस्।’

शब्दार्थ: उम्केर = उम्केर, भागेर · जालास् = जालास्, जान्छस् · थ्यैं = कहाँ, सामु · भन्यास् = भन् · पक्डुन् = समातून् · क्यै दिन् = केही दिन

श्रीरामचन्द्रको यति हुकुम हुनेबित्तिकै त्यो शुक बन्धनमा पर्‍यो। यसभन्दा अघि शार्दूल आएर फर्केको थियो; उसैले सबै विस्तार सुनाएको थियो। शार्दूलबाट रामको बलको विस्तार सुनेर ‘अति ठूलो लस्कर आएछ’ भनी रावण पनि चिन्तामा पर्‍यो।

शब्दार्थ: शूक = शुक · बन्धन् = बन्धन · शार्दुल = शार्दूल (रावणको चर) · रामबलको = रामको बलको · चिन्तामा = चिन्तामा, पीरमा · लस्कर् = लस्कर, सेना

टिप्पणी: शार्दूल रावणका अर्का चर (जासुस) बुझिन्छन्; वाल्मीकि रामायणमा पनि शुकलाई पठाउनुअघि शार्दूल नामका चरले वानर-सेना हेरेर रावणलाई खबर दिन्छ।