सूत्र ३.३५
सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात्स्वार्थसंयमात्पुरुषज्ञानम् ॥
॥ ३.३५ ॥रोमन लिपिमा (IAST)
sattvapuruṣayoratyantāsaṅkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvātsvārthasaṃyamātpuruṣajñānam
शब्दार्थ
मस्यौदासत्त्व-पुरुषयोः अत्यन्त-असङ्कीर्णयोः प्रत्यय-अविशेषः भोगः पर-अर्थत्वात् स्व-अर्थ-संयमात् पुरुष-ज्ञानम्
- सत्त्वsattva
- मनको निर्मल अंश (बुद्धि)
- पुरुषयोःpuruṣayoḥ
- र पुरुषको (दुवैको)
- अत्यन्तatyanta
- पूरै
- असङ्कीर्णयोःasaṅkīrṇayoḥ
- नमिसिएका (दुवैको)
- प्रत्ययpratyaya
- बोध
- अविशेषःaviśeṣaḥ
- नछुट्टिनु
- भोगःbhogaḥ
- भोग, अनुभव
- परpara
- अर्काका
- अर्थत्वात्arthatvāt
- लागि भएकाले
- स्वsva
- आफ्नै
- अर्थartha
- लागि भएको
- संयमात्saṃyamāt
- (त्यसमा) संयमबाट
- पुरुषpuruṣa
- पुरुष
- ज्ञानम्jñānam
- ज्ञान
शब्दार्थ संस्कृत विज्ञको समीक्षा कुरिरहेको मस्यौदा हो।
सरल अर्थ
मन र पुरुष पूरै फरक छन्, तर हामी तिनलाई छुट्याउँदैनौँ; त्यही भोग हो। मन अर्काका लागि हो; आफ्नै लागि भएको पुरुषमा संयम गर्दा पुरुषको ज्ञान हुन्छ।
अर्थ
अत्यन्त भिन्न सत्त्व र पुरुषलाई नछुट्याउँदा भोग हुन्छ। परार्थ चित्तभन्दा स्वार्थ पुरुषमा संयम गर्दा पुरुषज्ञान हुन्छ।
खण्डको प्रसङ्ग · उपलब्धिभन्दा परको विवेक
चित्तको सत्त्व र पुरुषको भेद यहाँ पनि केन्द्रमा छ। असाधारण अनुभवसमेत बाधा बन्न सक्छन्। यस संस्करणमा चेतावनी ३.३७ हो; केही १९६-सूत्र संस्करणमा ३.३८ हुन्छ। संस्करण तुलना गर्दा सङ्ख्यासँगै प्रमाणित पाठको पहिचान पनि हेर्नुपर्छ।
यो व्याख्या यस खण्डका सबै सूत्रको साझा हो। (सूत्र ३.३५–३.३७)
१९६ सूत्र गन्ने संस्करणमा यो सूत्र ३.३६ हो।
मुख्य शब्द
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा