पुरुष
puruṣaशुद्ध चेतना वा चेतन द्रष्टा
यहाँ पुरुष लिङ्गको मानिस होइन; बदलिने चित्त–प्रकृतिभन्दा फरक चेतन तत्त्व हो।
४ सूत्रमा
- सूत्र १.१६
तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥
द्रष्टालाई स्पष्ट चिनेपछि प्रकृतिका गुणप्रति नै तिर्खा नरहनु उच्च वैराग्य हो। - सूत्र १.२४
क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥
क्लेश, कर्म, कर्मफल र मनका छापले कहिल्यै नछोएको विशेष पुरुष ईश्वर हुनुहुन्छ। - सूत्र ३.३५
सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थत्वात्स्वार्थसंयमात्पुरुषज्ञानम् ॥
मन र पुरुष पूरै फरक छन्, तर हामी तिनलाई छुट्याउँदैनौँ; त्यही भोग हो। मन अर्काका लागि हो; आफ्नै लागि भएको पुरुषमा संयम गर्दा पुरुषको ज्ञान हुन्छ। - सूत्र ४.३४
पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥
पुरुषका लागि गर्नुपर्ने काम सकिएपछि गुणहरू आफ्नो मूलमा फर्कन्छन्; यही कैवल्य हो। अथवा, चेतनाको शक्ति आफ्नै स्वरूपमा टिक्नु कैवल्य हो।
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा