सूत्र ४.३
निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥
॥ ४.३ ॥रोमन लिपिमा (IAST)
nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃ varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat
शब्दार्थ
मस्यौदानिमित्तम् अप्रयोजकम् प्रकृतीनाम् वरण-भेदः तु ततः क्षेत्रिक-वत्
- निमित्तम्nimittam
- सहायक कारण
- अप्रयोजकम्aprayojakam
- चलाउने होइन
- प्रकृतीनाम्prakṛtīnām
- प्रकृतिहरूलाई
- वरणvaraṇa
- छेकबार, आली
- भेदःbhedaḥ
- फोड्नु
- तुtu
- बरु
- ततःtataḥ
- त्यसबाट
- क्षेत्रिकkṣetrika
- किसान
- वत्vat
- जस्तै
शब्दार्थ संस्कृत विज्ञको समीक्षा कुरिरहेको मस्यौदा हो।
सरल अर्थ
पुण्यजस्ता कारणले प्रकृतिलाई धकेल्दैनन्; किसानले आली फोडेझैँ तिनले रोकावट मात्र हटाउँछन्, अनि प्रकृति आफैँ बग्छ।
अर्थ
निमित्तले प्रकृतिलाई सीधै चलाउँदैन; किसानले पानीको अवरोध खोलेजस्तै यसले बाधा हटाउँछ।
व्याख्या
४.२ ले भन्यो, परिवर्तन प्रकृतिबाटै आउँछ। त्यसो भए पुण्य र अरू कारणले के गर्छन्? यो सूत्र भन्छ, तिनले प्रकृतिलाई चलाउँदैनन्; बाधा मात्र फोडिदिन्छन्। व्यासभाष्य आली फोड्ने किसानको उदाहरण दिन्छ, र अर्को पनि: किसानले माटो र पानीको रस धानको जरामा जबरजस्ती पठाउन सक्दैन; बरु झार उखेल्छ, अनि रस आफैँ जरामा पस्छ। पुण्यले अपुण्यलाई हटाउने काम मात्र गर्छ। माथि उठ्नेको उदाहरणमा भाष्य नन्दीश्वरको नाम लिन्छ, र तल झर्नेको उदाहरणमा अजगर बनेका नहुषको। हाम्रो पढाइमा: अभ्यासको धेरै काम चाहेको कुरा जबरजस्ती गराउनु होइन, रोक्ने कुरा हटाउनु हो।
दृष्टान्त · व्यासभाष्य ४.३
आली फोड्ने किसान
व्यासभाष्यको उदाहरण: भरिएको खेतबाट छेउको खेतमा पानी लैजान चाहने किसानले पानीलाई हातले धकेल्दैन। ऊ बीचको आली फोडिदिन्छ; आली फुटेपछि पानी आफैँ बगेर अर्को खेत भरिन्छ। पुण्यले पनि प्रकृतिलाई धकेल्दैन; बाधा मात्र हटाउँछ।
आजको लागि
राम्रो बानीतिर आफूलाई धकेल्नुको सट्टा एउटा सानो रोकावट हटाऔँ: जस्तै, बिहान हिँड्न जुत्ता राति नै ढोकामा राखौँ।
मुख्य शब्द
यो सूत्रसँग जोडिएका पाठ
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा