बाधा हटाऔँ, पानी आफैँ बग्छ

ग्रन्थ के भन्छ

चौथो पाद कुनै प्राणी अर्कै जातिमा कसरी बदलिन सक्छ भन्ने प्रश्नबाट सुरु हुन्छ (४.१–४.२)। व्यासभाष्य साङ्ख्यको भाषामा उत्तर दिन्छ: शरीर र इन्द्रियका मूल प्रकृति आफैँ भरिँदै आएर नयाँ रूप पूरा गर्छन्। अनि ४.३ सोध्छ, पुण्य र अरू कारणले के गर्छन्? उत्तर हो: तिनले प्रकृतिलाई धकेल्दैनन्; बाटो छेक्ने कुरा मात्र फोडिदिन्छन्।

व्यासभाष्यको चित्र किसानको हो। भरिएको गह्राबाट अर्को गह्रामा पानी लैजान ऊ हातले पानी धकेल्दैन; आली फोडिदिन्छ, अनि पानी आफैँ बग्छ। त्यसरी नै ऊ माटो र पानीको रस धानको जरामा जबरजस्ती पठाउन सक्दैन, तर झार उखेल्न सक्छ, अनि रस आफैँ जरामा पस्छ। पुण्यले अपुण्यलाई हटाउने काम मात्र गर्छ। यहाँको विषय दैनिक बानी होइन, कुनै प्राणी अर्कै जातिमा बदलिनु हो, जस्तै नन्दीश्वरको उत्थान वा अजगर बनेका नहुषको पतन; तर किसानको चित्र ग्रन्थकै हो।

आजको जीवनमा

हाम्रो पढाइमा, किसानको चित्रले साधारण परिवर्तनका लागि काम लाग्ने प्रश्न दिन्छ: बाटो केले छेकेको छ? हामी प्रायः इच्छाशक्तिले मात्र आफूलाई राम्रो बानीतिर धकेल्न खोज्छौँ, र नसक्दा आफैँलाई दोष दिन्छौँ। धेरैपटक पानी तयार हुन्छ, कुनै कुराले छेकेको मात्र हुन्छ: सिरानीछेउको फोन, कसैले नबोलेको ऋण, बस्ने ठाउँ नभएको कोठा।

त्यसैले झन् बल लगाउनुअघि अवस्था बदलौँ। आलीको नाम लिऔँ, फोड्ने एउटा सानो ठाउँ रोजौँ, र के आफैँ बग्छ हेरौँ। केही बाधा हामी एक्लैले फोड्न सक्दैनौँ: कामको पाली, घरबेटी, कानुन। तिनको इमानदार नाम लिनु पनि कामकै भाग हो।

तीन अवस्था

साथमा लैजाने कुरा

• धेरैजसो परिवर्तन जबरजस्ती गराउनु होइन, छेक्ने कुरा हटाउनु हो।
• किसानलाई दोष दिनुअघि खेत हेरौँ।

आफैँलाई सोधौँ

• म कहाँ हातले पानी धकेल्दै छु?
• यो हप्ता म कुन सानो आली फोड्न सक्छु?
• कुन बाधा म एक्लैले हटाउन सक्दिनँ, र कसले साथ दिन सक्छ?

यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।

यस पाठका सूत्र