१.२७ भन्छ, ईश्वरलाई जनाउने शब्द प्रणव, अर्थात् ॐ हो। व्यासभाष्य सोध्छ: शब्द र अर्थको यो सम्बन्ध सङ्केतले बनाइएको हो, कि पहिल्यै छ? उत्तर हो, पहिल्यै छ; प्रयोगले त्यसलाई देखाउँछ मात्र, जसरी "यो यसको बुबा" भन्नाले बुबा र छोराको पहिल्यैदेखिको सम्बन्ध चिनिन्छ मात्र। अनि १.२८ अभ्यास बताउँछ: ॐ को जप, र त्यसको अर्थ, अर्थात् ईश्वरको भावना।
व्यासभाष्य भन्छ, ॐ जप्ने र त्यसको अर्थको भावना गर्ने योगीको मन एकाग्र हुन्छ, अनि एउटा श्लोक उद्धृत गर्छ: स्वाध्यायबाट योगमा जाऔँ, योगबाट फेरि स्वाध्यायमा; दुवैको पूर्णताले परमात्मा प्रकाशित हुन्छ। १.२९ यसको फल बताउँछ: अन्तर्मुख चेतनाको बोध, र त्यसपछि गनिएका बाधाहरूको अन्त (१.३०)। भाष्य बुझाउँछ: ईश्वर जसरी शुद्ध, प्रसन्न, केवल र क्लेशरहित पुरुष हुनुहुन्छ, त्यसरी नै साधकले मनलाई साक्षी भएर हेर्ने आफ्नै पुरुषलाई चिन्छ। यो भक्तिको शिक्षा हो, अर्थबाट छुट्याइएको ध्वनिको प्रविधि होइन।
आजको जीवनमा
हाम्रो पढाइमा, १.२८ ले एकैपटक दुई कुरा माग्छ: ध्वनि र अर्थ। धेरै घरमा पहिलो कुरा निष्ठासाथ जोगिन्छ, दोस्रो चुपचाप हराउँछ: वर्षौँसम्म पाठ हुन्छ, अर्थ कसैले खोल्दैन। अर्थ थप्दा भक्तिबाट केही घट्दैन; जप गर्नेका लागि त शब्द झन् नजिक आउन सक्छन्।
यो ग्रन्थ पढ्ने सबै भक्त हुँदैनन्, र कसैले जप गर्नैपर्छ भन्ने छैन। आस्था नभएको पाठकले पनि सूत्रले के माग्छ भन्ने बुझ्न सक्छ, र जप गर्नेको छेउमा आदरसाथ बस्न सक्छ। भक्तले अरूलाई सामेल हुन कर नगरी जप गर्न सक्छन्। दुवैले आफू कहाँ उभिएको छु भन्ने कुरा इमानदारीसाथ राख्न सक्छन्।
तीन अवस्था
१
हजुरबुबाको माला
इलामका हेमराजले हजुरबुबाको रुद्राक्षको माला पाए, जुन माला समातेर हजुरबुबा हरेक बिहान ॐ जप्नुहुन्थ्यो। अर्को हप्ता हजुरबुबाको बर्खी छ, र बुबा चाहनुहुन्छ, हेमराज पुरोहितसँगै बसेर जप गरून्। हेमराजलाई आफ्नो आस्था के हो भन्ने पक्का थाहा छैन, र उनी नाटक गर्न चाहँदैनन्। एक बेलुका उनले ग्रन्थमा ॐ ले कसलाई जनाउँछ र जपले के माग्छ भनेर पढे, अनि आमालाई भने, "म पुरोहितको छेउमा बस्छु, र बुझेका शब्द मात्र बोल्छु।"
पहिलो अवस्थामा तपाईं कुन बाटो रोज्नुहुन्छ?
अङ्क छैन, सही–गलत छैन। एउटा रोज्नुहोस्, अनि अरू बाटोका कुरा पनि पढ्न सक्नुहुन्छ।
यसले एक दिनको शान्ति जोगाउँछ, तर उनलाई आफ्नै हजुरबुबाको साधनाबाट बाहिर राख्छ। १.२८ ले ध्वनिसँगै अर्थ पनि माग्छ।
उनले हजुरबुबा र आफू दुवैप्रति इमानदारी राखे। जप गरून् वा चुप बसून्, के भनिँदै छ भन्ने उनलाई थाहा हुन्छ।
आस्थाबारेको शङ्काले उनलाई परिवारको शोकबाट टाढा राख्नुपर्दैन। आफूमा नभएको आस्था दाबी नगरी पनि उनी उपस्थित हुन सक्छन्।
एउटा सम्भावित बाटो
जपको अर्थ बुझौँ, र आफूले सक्ने तहमा इमानदार भएर सहभागी होऔँ।
किन
उनले नाटक नगरी हजुरबुबा र संस्कार दुवैको सम्मान गरे। अर्थ बुझ्दा उनको उपस्थितिको आफ्नै अर्थ बन्छ।
२
बिहानको बसमा एक सय आठ
टोरन्टोमा अफिस सफा गर्ने काम गर्ने सरला बिहानको पहिलो बसमा एक सय आठ दाना गन्दै ॐ जप्छिन्। आजभोलि अन्तिम दानामा पुगेपछि उनलाई थाहा हुन्छ, मन त पूरै समय घरभाडा र अर्को स्टपमा पो रहेछ। सामुदायिक मन्दिरको एउटा अध्ययन साँझमा उनले सुनिन्, १.२८ मा जपसँगै अर्थको भावना पनि आउँछ। अब उनी बिस्तारै जप्छिन्, र मन भागेको थाहा पाउँदा ॐ ले कसलाई जनाउँछ भनेर सम्झेर फेरि सुरु गर्छिन्।
एउटा सम्भावित बाटो
ध्वनिसँगै अर्थ पनि साथमा राखौँ, र मन भाग्दा त्यसैमा फर्कौँ।
किन
उनको भक्तिमा कहिल्यै शङ्का थिएन; अब शब्दले उनको ध्यान पनि समात्छन्। व्यासभाष्य ध्वनि र अर्थको यही मेललाई एकाग्र मनसँग जोड्छ।
३
प्रार्थनामा चुपचाप उभिनु
भरतपुरको एउटा विद्यालयमा बिहानको प्रार्थना सभा तीन पटक ॐ उच्चारणबाट सुरु हुन्छ। कक्षा आठमा भर्खर भर्ना भएको सुजितको परिवार क्रिस्चियन हो; ऊ चुपचाप उभिन्छ, र केही साथीले उसलाई "लाटो" भन्न थालेका छन्। कक्षाशिक्षिका मनिषाले यो कुरा थाहा पाएर भोलिपल्ट कक्षामा भनिन्: जप गर्न चाहनेले गरून्, नचाहनेले चुपचाप उभिऊन्, र कसैलाई पनि गिज्याउन पाइँदैन। जिस्क्याउन बन्द भयो, र सुजित अलि सिधा उभिन थाल्यो।
एउटा सम्भावित बाटो
जपलाई स्वतन्त्र रोजाइ बनाऔँ, र सहभागी नहुनेको पनि रक्षा गरौँ।
किन
हाम्रो पढाइमा, कसैमाथि लादिएको जप ग्रन्थले भनेको भक्ति होइन। जप गर्ने र नगर्ने दुवैप्रतिको सम्मान एउटै कोठामा अटाउन सक्छ।
एउटा वैकल्पिक अभ्यास · करिब ३ मिनेट
आफ्नो बाटो रोजौँ: ॐ बिस्तारै जप्ने, वा जप नगरी १.२७–१.२८ र तिनको अर्थ पढ्ने। दुवै आदरपूर्ण छन्।
सुरु गर्नुअघि ग्रन्थमा यो शब्दले कसलाई जनाउँछ, सम्झौँ: ईश्वर।
आफ्नै सहज गति र सामान्य स्वरमा केही पटक बिस्तारै जपौँ वा पढौँ; सास लम्ब्याउनु वा बदल्नु पर्दैन।
मन भाग्दा अर्थमा फर्कौँ; अनि दिनको काममा लाग्नुअघि एकछिन चुप बसौँ।
आँखा खुला राखे पनि हुन्छ। सास सहज राखौँ; नरोकौँ, नधकेलौँ। जुनसुकै बेला रोक्न सकिन्छ। झन् असहज लागे रोकौँ: खुट्टाले भुइँ छोऔँ, अनि वरिपरि देखिने तीनवटा कुराको नाम लिऔँ।
यसको अर्थ होइन
यसको अर्थ सबैले जप गर्नैपर्छ, वा ॐ अर्थबिनाको ध्वनि-प्रविधि हो भन्ने होइन; यो अभ्यासमा सासको कुनै विशेष तरिका पर्दैन।
साथमा लैजाने कुरा
१.२८ मा जप भनेको ॐ को ध्वनि र त्यसले जनाउनेको भावना सँगै हो।
भक्त र आस्था नभएका पाठक दुवै ग्रन्थलाई आदरसाथ भेट्न सक्छन्।
आफैँलाई सोधौँ
आफूले सबैभन्दा धेरै जप्ने वा सुन्ने शब्दको अर्थ म कति बुझ्छु?
म कहाँ उभिएको छु: भक्त, खोजी वा पाठक? यो कुरा इमानदारीसाथ भन्न सक्छु?
आफ्नोभन्दा फरक साधना गर्नेको छेउमा आदरसाथ कसरी बस्न सक्छु?
यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।
परिवारमा कुरा गरौँ
घरमा कुनै पाठ वा जप गर्ने सबैभन्दा ठूला सदस्यलाई त्यसको एउटा शब्दले उहाँलाई के अर्थ दिन्छ, सोधौँ। अरूले सुन्न, सोध्न वा चुप बस्न सक्छन्; कसैलाई जप गर्न भनिँदैन।