योगसूत्र: मन बुझ्ने र एकाग्रता बढाउने यात्रा
जब मन धेरै दिशामा तानिन्छ।
एउटा सन्देश, एउटा चिन्ता, आफूलाई बुझिदिऊन् भन्ने चाहना। आफ्नै जीवनको प्रश्नबाट सुरु गरेर मन, आचरण, ध्यान र मुक्तिबारे प्राचीन हिन्दू शिक्षासँग जोडिऔँ।
आस्था, जिज्ञासा वा अझै शब्द नपाएको मनको प्रश्न लिएर आउनुहोस्।
योगसूत्रको सार
मन एकैछिनमा कति ठाउँ पुग्छ: फोनको एउटा सूचना, हिजोको कुरा, भोलिको चिन्ता। सोह्र सय वर्षभन्दा पहिले पतञ्जलिले यही मनलाई एक सय पञ्चानब्बे छोटा सूत्रमा बुझाए। उनको पहिलो परिभाषा नै सीधा छ: मनका तरङ्ग थामिनु योग हो।
बाटो पनि उनले स्पष्ट दिए: निरन्तर अभ्यास, र पकड खुकुलो पार्ने बानी। सुखीसँग मैत्री, दुःखीप्रति करुणा। हिंसा, झुट र लोभबाट आफूलाई जोगाउनु। अनि बिस्तारै, मनलाई एउटै ठाउँमा अडाउन सिक्नु: धारणा, ध्यान, समाधि।
योगसूत्र आसनको किताब मात्र होइन। यो मन चिन्ने, आचरण सुधार्ने र अन्ततः चेतना आफ्नै स्वरूपमा रहने आध्यात्मिक मार्ग हो। आज एउटा सूत्र पढौँ, एक मिनेट अभ्यास गरौँ, भोलि फेरि फर्कौँ। सूत्र आफैँ भन्छ: लामो समय, बिना टुटाइ र मन दिएर गरिएको अभ्यासको जग बलियो हुन्छ।
विस्तारमा पढौँ
हामी मनलाई प्रायः त्यसका प्रतिक्रियाबाट चिन्छौँ। एउटा सानो आलोचनाले दिनभर पोल्छ। साथीको सफलताले आफ्नो कमी सम्झाउँछ। एउटा सन्देश हेर्न खोलेको फोनले आधा घण्टा खान्छ। योगसूत्र यही मनको ग्रन्थ हो।
परम्पराले यसलाई पतञ्जलिको रचना मान्छ। सोह्र सय वर्षभन्दा पहिले लेखिएका एक सय पञ्चानब्बे सूत्र चार पादमा छन्: समाधि, साधन, विभूति र कैवल्य। सूत्र सम्झन सजिलो छोटो वाक्य हो; त्यसैले यसलाई व्यासभाष्यसँग पढ्ने चलन छ। भाष्य चित्रले भरिएको छ: दुईतिर बग्ने नदी, निर्मल स्फटिक, भुटेको बीउ, माउ मौरीपछि उड्ने मौरी।
पहिलो परिभाषा सीधा छ: मनका तरङ्ग थामिनु योग हो (१.२)। तरङ्ग थामिँदा हेर्ने आफ्नै स्वरूपमा रहन्छ; नथामिँदा हामी आफूलाई आफ्नै विचार ठान्छौँ (१.३–१.४)। बाटो पनि दुई शब्दमा छ: अभ्यास र वैराग्य (१.१२)। अभ्यास भनेको फेरि फेरि फर्किनु; वैराग्य भनेको तान्ने चाहको पकड खुकुलो पार्नु। लामो समय, बिना टुटाइ र मन दिएर गरिएको अभ्यासको जग बलियो हुन्छ (१.१४)।
ग्रन्थ इमानदार छ: ध्यान किन टिक्दैन, त्यसका नौ कारण गनाउँछ, रोग, सुस्ती, दोधार र आलस्यदेखि पुगेको ठाउँमा नटिक्नुसम्म (१.३०)। उपाय पनि धेरै दिन्छ: सुखीसँग मैत्री, दुःखीप्रति करुणा, असल काममा खुसी र खराब काममा नउल्झिने भाव (१.३३); बिस्तारै, लामो गरी सास छोड्नु (१.३४); वा आफूलाई मन पर्ने कुरामा मन अडाउनु (१.३९)।
दोस्रो पादमा आठ अङ्ग आउँछन्। सुरु आचरणबाट हुन्छ: अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य र अपरिग्रह; अनि शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय र ईश्वरप्रणिधान। त्यसपछि स्थिर र सहज बसाइ, सास, र इन्द्रियलाई मनसँगै फर्काउने प्रत्याहार। अनि मनलाई एक ठाउँमा अडाउने धारणा, त्यसको अटुट धार ध्यान, र वस्तु मात्र चम्किने समाधि। तेस्रो पाद भन्छ, छरिने बानी घट्दै र एकाग्र हुने बानी बढ्दै जाँदा मनमा एकाग्रता जन्मिन्छ (३.११–३.१२)।
ग्रन्थले दुःखको जरा पनि खोज्छ: अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष र जीवनप्रतिको टाँसो (२.३)। वैद्यले रोग, रोगको कारण, आरोग्य र औषधि हेरेझैँ योगले पनि दुःख, कारण, मुक्ति र उपाय हेर्छ; र भन्छ, रोक्न सकिने दुःख त्यही हो, जुन अझै आएको छैन (२.१६)। असाधारण शक्तिको वर्णन पनि छ, तर ग्रन्थ आफैँ भन्छ, तिनमा अल्झिनु समाधिको बाधा हो (३.३७)। अन्त्यमा कैवल्य छ: चेतना आफ्नै स्वरूपमा।
यो लामो बाटोको पहिलो पाइला सानो छ। आज एउटा सूत्र पढौँ, एक मिनेट मन हेरौँ, र भोलि फेरि फर्कौँ। छुटेको दिनपछि फर्किनु पनि यही बाटोको भाग हो। व्यास भन्छन्, किसानले पानी हातले धकेल्दैन; कुलोको डिल मात्र फोर्छ, अनि पानी आफैँ बग्छ (४.३)। अभ्यास पनि यस्तै हो: बाधा हटाऔँ, बाँकी आफैँ बग्छ।
- मन चिनौँग्रन्थ योगको परिभाषा शरीरबाट होइन, मनबाट सुरु गर्छ: मनका वृत्ति, तिनका प्रकार, र तिनलाई हेर्ने द्रष्टा।१.२१.६२.३
- एकाग्रतालामो समय, बिना टुटाइ र मन दिएर गरिने अभ्यास; ध्यान टिक्न नदिने नौ अवरोध; मनलाई एक ठाउँमा अडाउने धारणा।१.१४१.३०३.१
- आचरणसुखीसँग मैत्री, दुःखीप्रति करुणा; अहिंसा, सत्य जस्ता यम, र शौच, सन्तोष जस्ता नियम।१.३३२.३०२.३२
यात्रा
केही दिनको सानो दैनिक पाइला: एउटा सूत्र, एउटा छोटो अभ्यास, साँझका लागि एउटा प्रश्न।
मनमा के छ?
आफ्नो अवस्था छान्नुहोस्; त्यससँग मिल्ने पाठ र सूत्र।
एउटा सन्देश, आधा घण्टा
एउटा काम गर्न फोन खोल्यौँ, अनि एकपछि अर्को कुराले तान्यो। यसमा लाज मान्नु पर्दैन; इन्द्रियहरू सधैँ आफ्ना विषयतिर दौडिन्छन्। योगसूत्र भन्छ, मन फर्किँदा इन्द्रिय पनि मनसँगै फर्किन्छन्।
फोन अर्को कोठामा राखेर एउटा काम दस मिनेट गरौँ। मन फोनतिर गए, थाहा पाऔँ र कामतिर फर्कौँ।
२.५४ मा प्रत्याहारको वर्णन छ: इन्द्रिय आफ्ना विषयतिर नगई मनकै स्वरूप पछ्याउँछन्। व्यासभाष्य भन्छ, माउ मौरी उड्दा अरू मौरी उड्छन्, बस्दा बस्छन्।
साँच्चै आवश्यक फोन, जस्तै परिवारको आपत्काल, उठाउने छुट राखौँ।
चार पाद
आजको जीवनमा
हरेक पाठ एउटा सूत्रबाट सुरु हुन्छ र आजको एउटा अवस्थासम्म पुग्छ।
मन चिनौँ · ५ पाठ
- सूत्र १.७ · ५ मिनेटमनमा आएको विचार नै पूरा कथा होइनके भयो र त्यसको अर्थ के होला भन्ने डर छुट्याऔँ, अनि जाँच्ने एउटा उपाय रोजौँ।
- सूत्र १.११ · ६ मिनेटपुरानो कुरा मनमा घुमिरहँदासम्झनालाई सम्झनाकै रूपमा चिनौँ, त्यसलाई केले ब्युँझाउँछ हेरौँ, र अहिले के गर्नुपर्छ, सोधौँ।
- सूत्र १.१० · ५ मिनेटनिद्रा पनि मनकै अवस्थासूत्रले जसरी हेर्छ, निद्रालाई मनकै एउटा गतिविधिका रूपमा हेरौँ, र रातसम्म के बोकेर जान्छौँ, चिनौँ।
- सूत्र २.३ · ४ मिनेटबानी दोहोरिनुअघि मनको तानाइ चिनौँक्लेशलाई आफ्नो वा अरूको लेबल होइन, चिन्तनका प्रश्न बनाऔँ।
- सूत्र २.६ · ५ मिनेटम मेरो पद मात्र होइनअस्मितालाई यसकै अर्थमा बुझौँ, अनि कुनै भूमिका बदलिँदा के बाँकी रहन्छ, नरम भएर हेरौँ।
एकाग्रता · ६ पाठ
- सूत्र २.५४ · ४ मिनेटध्यानका लागि ठाउँ बनाऔँशरीर, वातावरण र एउटा रोजिएको कामलाई यसरी मिलाऔँ कि फर्किन सजिलो होस्।
- सूत्र १.३२ · ५ मिनेटएक पटकमा एउटै काम१.३२ को "एक तत्त्व" को शास्त्रीय अर्थ बुझौँ, अनि एउटा सामान्य काम अरू केही नमिसाई गरेर हेरौँ।
- सूत्र १.३० · ५ मिनेटध्यान किन टिक्दैन? नौ अवरोधसूत्र र व्यासभाष्यले जसरी नौ बाधा गनाउँछन्, त्यसरी चिनौँ, ताकि भागेको मनले दोष होइन, मिल्दो उपाय पाओस्।
- सूत्र १.३४ · ५ मिनेटलामो सास छोड्दा१.३४ र प्राणायामको शास्त्रीय अर्थ बुझौँ, र त्यसबाट बिस्तारै, सहज रूपमा सास छोड्ने कुरा मात्र लिऔँ।
- सूत्र १.३९ · ५ मिनेटजे मन पर्छ, त्यसैमा अडिनुमन स्थिर पार्न सूत्रले गनाएका आधार चिनौँ, र सबैभन्दा खुला आधारबाट सुरु गरौँ: जे मन पर्छ, त्यही।
- सूत्र ३.११ · ५ मिनेटछरिएको मनदेखि एकाग्रतासम्मछरिएको मन बिस्तारै एकाग्र हुने कुरा ग्रन्थ आफैँ कसरी बताउँछ, हेरौँ; अनि एक-एक पटक फर्किने अभ्यास गरौँ।
चार भावना · ५ पाठ
- सूत्र १.३३ · ४ मिनेटअरूको सफलताले दुखाउँदाईर्ष्यालाई नबढाई ठाउँ दिऔँ, र उदार प्रतिक्रिया खोजौँ।
- सूत्र १.३३ · ५ मिनेटकरुणा, तर आफू नडुबीदुःखमा परेकाको हेरचाह गरिरहँदा आफू नडुबौँ; हेरचाह गर्नेलाई पनि साथ चाहिन्छ।
- सूत्र १.३३ · ५ मिनेटउपेक्षा भनेको बेवास्ता होइनखराब काममा मन नउल्झाऔँ, तर त्यसले हानि गरेका मान्छेका लागि दृढ भएर काम गरौँ।
- सूत्र २.३० · ४ मिनेटअपमान नगरी दृढ बनौँअहिंसाको कसीमा बोली र शक्ति जाँचौँ, हरेक असहमतिबाट नभागी।
- सूत्र २.३३ · ४ मिनेटरिसपछि आउने अर्को वाक्यहानिकारक आवेगलाई रोकौँ, तर सुनिनुपर्ने चासो र सीमा जोगाऔँ।
दैनिक आचरण · ५ पाठ
- सूत्र २.३० · ४ मिनेटसत्यलाई संवेदनासहित बोलौँसत्यलाई हतियार नबनाऔँ, मौनतालाई आड नबनाऔँ।
- सूत्र २.३० · ४ मिनेटश्रेय दिऔँ, न्यायोचित बाँडौँकसको काम नदेखिएको छ, के लिइँदै छ, र सुधार कसरी ठोस बनाउने, हेरौँ।
- सूत्र २.४२ · ४ मिनेटपुग्यो भन्नु हार मान्नु होइनसाँचो आवश्यकता र राम्रो लक्ष्य नबिर्सी सन्तोष र अपरिग्रह बुझौँ।
- सूत्र २.४१ · ५ मिनेटसफा ठाउँ, सफा मनशौचलाई ग्रन्थले भनेजस्तै बाहिरी र भित्री दुवै रूपमा पढौँ, र सानो सफाइलाई सफा मनतिरको ढोका बनाऔँ।
- सूत्र २.३० · ५ मिनेटशक्ति कहाँ खर्च हुन्छ?ग्रन्थमा ब्रह्मचर्यको अर्थ के हो, सिधै बुझौँ; अनि हाम्रो आफ्नै पढाइमा दैनिक बल कहाँ खर्च हुन्छ, हेरौँ।
साधना र भक्ति · ५ पाठ
- सूत्र १.१४ · ४ मिनेटनिरन्तरता पूर्ण शृङ्खला मात्र होइनजीवनले बीचमा रोक्दा पनि फर्किन सकिने अभ्यास बनाऔँ।
- सूत्र १.१२ · ४ मिनेटकाममा मन, नतिजामा पकड नहोस्लक्ष्य र जिम्मेवारी राख्दै नतिजाको पकड खुकुलो पारौँ।
- सूत्र २.१ · ५ मिनेटअध्ययन, भक्ति र नम्रतापवित्र अभ्यासलाई तिनकै अर्थमा बुझौँ, अनि इमानदार सहभागिता रोजौँ।
- सूत्र १.२८ · ५ मिनेटअर्थसहितको जपग्रन्थले भनेजस्तै जपलाई ॐ को उच्चारण र त्यसको अर्थको भावनाका रूपमा बुझौँ; अनि सहभागी हुने वा बुझ्ने मात्र, आदरपूर्ण बाटो रोजौँ।
- सूत्र २.४३ · ५ मिनेटरोजेर गरिएको कठिनाइ: तपतपलाई आफैँले रोजेको अनुशासनका रूपमा बुझौँ, र यसले न शरीरलाई हानि गरोस्, न मनलाई अशान्त बनाओस्।
दुःखको जरा र स्वतन्त्रता · ५ पाठ
- सूत्र २.१६ · ६ मिनेटआइनसकेको दुःख रोकौँअझै नआएको दुःखतिर हेरौँ, र त्यसलाई टार्ने एउटा सानो काम आजै गरौँ।
- सूत्र २.४८ · ५ मिनेटगर्मी–जाडो, प्रशंसा–निन्दास्थिर बसाइबाट सिकौँ: प्रशंसा र निन्दाले छोए पनि हामीलाई ढाल्न नसकून्।
- सूत्र ४.३ · ५ मिनेटबाधा हटाऔँ, पानी आफैँ बग्छपरिवर्तन जबरजस्ती गराउनुको सट्टा बाटो छेक्ने कुरा खोजौँ, र हटाऔँ।
- सूत्र ४.२७ · ५ मिनेटपुरानो बानी फर्किँदापुरानो बानी कहिलेकाहीँ फर्किन्छ भनेर जानौँ, र दोषबिना फर्कौँ।
- सूत्र ३.३७ · ५ मिनेटसफलताले पनि बाँध्न सक्छकदरमा रमाऔँ, तर त्यसले आँखा कामबाट आफूतिर नफर्काओस्।
आठ अङ्ग
- १यमनैतिक संयम
- २नियमव्यक्तिगत साधनाका नियम
- ३आसनबसाइ वा आसन
- ४प्राणायामप्राण वा श्वासको नियमन
- ५प्रत्याहारइन्द्रियको प्रत्यावर्तन
- ६धारणाचित्तलाई बाँधेर राख्नु
- ७ध्यानप्रत्ययको निरन्तर प्रवाह
- ८समाधिध्यानको गहिरो समाहित अवस्था
क्रमबद्ध र परस्पर सम्बन्धित साधना; चित्र परिचय हो, प्रगति नाप्ने उपकरण होइन।
सूत्र २.२९सूत्र खोज्नुहोस्
प्रायः सोधिने प्रश्न
संस्कृत जान्नैपर्छ?
पर्दैन। नेपाली वा अङ्ग्रेजी अर्थबाट सुरु गर्न सकिन्छ। मूल पाठमा फर्कन संस्कृत र रोमन लिप्यन्तरण उपलब्ध छन्। शब्दावलीले मुख्य पदको परिचय दिन्छ; एउटै नेपाली वा अङ्ग्रेजी शब्दले पूरै अर्थ समेट्छ भन्ने दाबी गर्दैन।
यो आसन सिकाउने कोर्स हो?
यो अध्ययन र चिन्तनको सामग्री हो। आसन आठ अङ्गमध्ये एक हो; ग्रन्थले नैतिकता, मन, भक्ति, ध्यान र मुक्ति पनि समेट्छ। परिचयात्मक अभ्यास वैकल्पिक छन् र जटिल आसन वा श्वासरोध सिकाउँदैनन्।
धार्मिक अभ्यास नगरे पनि जिज्ञासाले पढ्न मिल्छ?
मिल्छ। जप वा आस्थाको घोषणा गर्न बाध्य नभई सम्मानपूर्वक अध्ययन गर्न सकिन्छ। ग्रन्थको हिन्दू र भक्तिसम्बन्धी अर्थ स्पष्ट राखिएको छ; आधुनिक चिन्तन छुट्टै चिन्हित छन्।
१९६ को सट्टा १९५ सूत्र किन?
यस संस्करणले Sanskrit Documents को स्वरचिह्नरहित पाठ पछ्याउँछ; चार पादमा क्रमशः ५१, ५५, ५५ र ३४ सूत्र छन्। केही संस्करण (जस्तै विवेकानन्द र अयङ्गारका) ले ३.२१ पछि "एतेन शब्दाद्यन्तर्धानमुक्तम्" लाई छुट्टै सूत्र गन्छन्, त्यसैले तिनमा तेस्रो पादका पछिल्ला सङ्ख्या एकले सर्छन्। यो वाक्य ३.२१ मा व्यासभाष्यको अन्तिम वाक्य हो; आनन्दाश्रमको १९०४ को संस्करण र वुड्सको अनुवादमा १९५ नै सूत्र छन्। तुलना सङ्ख्याक्रम निर्देशिकामा छ।
आधुनिक कथा मूल किताबमै छन्?
छैनन्। फोन, कार्यालय, गृहकार्य र आजका परिवारका दृश्य हामीले लेखेका कथा हुन्। हरेक पाठले आफ्नो पछाडिको सूत्र र उपमा कहाँ रोकिन्छ भन्ने बताउँछ।
एपले आध्यात्मिक प्रगति नाप्छ?
नाप्दैन। पढेको अभिलेखले आफ्नो ठाउँ भेट्न सहयोग गर्न सक्छ, तर आध्यात्मिक अङ्क, ज्ञानप्राप्तिको पदक वा समाधिको परीक्षा छैन। अभ्यास छोड्न वा पछि फर्कन सकिन्छ।
असाधारण शक्तिको वर्णन कसरी पढ्ने?
शास्त्रीय परम्पराभित्रका दाबीका रूपमा ऐतिहासिक र दार्शनिक प्रसङ्गसहित पढौँ। व्याख्या फरक छन्। एपले तिनलाई वैज्ञानिक रूपमा स्थापित क्षमता मान्दैन वा प्राप्त गर्ने अभ्यास दिँदैन।
पहिलोपटक कहाँबाट सुरु गर्ने?
छोटो सार सुनौँ, अनि २१ दिनको एकाग्रता यात्रा वा आफ्नो दिनसँग मिल्ने एउटा पाठ रोजौँ। ग्रन्थ पढ्न पहिलो पादको सुरुवात (१.१–१.१६) राम्रो ठाउँ हो। बिस्तारै पढौँ; एउटा सूत्र बुझ्नु पनि राम्रो सुरुवात हो।
यसले मेरो एकाग्रता बढाउँछ?
एकाग्रता यस ग्रन्थको विषय हो, वाचा होइन। ध्यानसम्बन्धी अध्ययनहरूले केही ध्यान-परीक्षणमा सानो सुधार देखाउँछन्, तर प्रमाण मिश्रित छ। यहाँका अभ्यास छोटा र ऐच्छिक छन्; यिनले कुनै उपचार वा राम्रो अङ्कको दाबी गर्दैनन्।
यी अर्थ र कथा कसले लेखे?
नेपाली र अङ्ग्रेजी अर्थ, व्याख्या, पदार्थ र कथा सम्पादकले AI को सहयोगमा नयाँ लेखेका मस्यौदा हुन्; कुनै आधुनिक अनुवादबाट सारिएका होइनन्। शास्त्रीय अर्थ व्यासभाष्य र स्रोतमा दिइएका सार्वजनिक संस्करणअनुसार छन्। संस्कृत विद्वान्ले समीक्षा नगरुन्जेल पदार्थलाई मस्यौदा भनिएको छ।
यो कुनै योग संस्था वा कम्पनीसँग जोडिएको छ?
छैन। यो सामग्री कुनै योग संस्था, आश्रम, ब्रान्ड वा उत्पादनसँग जोडिएको छैन, र कुनै उत्पादन सिफारिस गर्दैन। यहाँ "पतञ्जलि" भन्नाले परम्पराले योगसूत्रका रचनाकार मानेका पतञ्जलिलाई जनाउँछ।
यो ग्रन्थ · स्रोत र सम्पादन
योगसूत्र पतञ्जलिसँग सम्बन्धित संक्षिप्त संस्कृत ग्रन्थ हो। यसका सूत्र जीवित हिन्दू दर्शन र साधनाको परम्परासँग जोडिएका छन्; प्रसङ्ग र भाष्यसहित पढ्दा स्पष्ट हुन्छन्। यस संस्करणमा चार पादका १९५ सूत्र छन्। हरेक सूत्रसँग पदार्थ, सरल अर्थ र अर्थ छन्; मुख्य सूत्रसँग व्याख्या पनि। ग्रन्थसँगै यात्रा, आजको जीवनका पाठ र मनमा उठ्ने प्रश्न छन्। दैनिक जीवनका कथा हाम्रा हुन्, ग्रन्थबाट प्रेरित।
संस्कृत पाठ sanskritdocuments.org को स्वरचिह्नरहित संस्करणबाट, त्यहीँको १९५ सूत्र क्रममा। नेपाली र अङ्ग्रेजी अर्थ, खण्डका व्याख्या र पाठ एआईको सहायताले लेखिएका सम्पादकीय मस्यौदा हुन्; संस्कृत र नेपाली विज्ञको समीक्षा बाँकी छ।
आजको जीवनसँगका सम्बन्ध छानिएका सूत्रको हाम्रो पढाइ हुन्; शाब्दिक अनुवाद वा उपचारको सल्लाह होइनन्।
मूल पहिचान Sanskrit Documents को स्वरचिह्नरहित संस्करणअनुसार छन्। तुलना गरिएको १९६ क्रमले ३.२१ पछि एतेन शब्दाद्यन्तर्धानमुक्तम् थप्छ; त्यसपछि तेस्रो पादको सङ्ख्या एकले सर्छ। यो निश्चित संस्करणको तुलना हो, हरेक ऐतिहासिक पाठको सार्वभौम नियम होइन।
- Patanjali Yogasutra with and without Vedic Accents — unaccented section
- Kāśīnātha Śāstrī Āgāśe (ed.), Pātañjalayogasūtrāṇi with Vyāsa’s Bhāṣya and Vācaspati Miśra’s Ṭīkā, Ānandāśrama Sanskrit Series 47, Pune, 1904
- James Haughton Woods (tr.), The Yoga-System of Patañjali, Harvard Oriental Series 17, Cambridge, Mass., 1914
- Gaṅgānātha Jhā (tr.), The Yoga-Darśana: the sūtras of Patañjali with the Bhāṣya of Vyāsa, Bombay Theosophical Publication Fund, 1907
- Rāma Prasāda (tr.), Patañjali’s Yoga Sūtras, with the commentary of Vyāsa and the gloss of Vācaspati Miśra, Sacred Books of the Hindus 4, Allahabad, 1912
- Philipp A. Maas — The Pātañjalayogaśāstra alias the Yogasūtra and the Yogabhāṣya
- Edwin Bryant — The Yoga Sutras of Patanjali
- Vibhūti Pāda — 56-sutra chapter-three comparison
- NCCIH — Meditation and Mindfulness: Effectiveness and Safety
- NCCIH — Yoga: Effectiveness and Safety
- Zainal & Newman (2023), Mindfulness enhances cognitive functioning: a meta-analysis of 111 randomized controlled trials, Health Psychology Review
- Farias et al. (2020), Adverse events in meditation practices and meditation-based therapies: a systematic review, Acta Psychiatrica Scandinavica
- Britton et al. (2021), Defining and Measuring Meditation-Related Adverse Effects in Mindfulness-Based Programs, Clinical Psychological Science
- Kuyken et al. (2022), the MYRIAD cluster randomised controlled trial of school-based mindfulness training, Evidence-Based Mental Health
- Lally et al. (2010), How are habits formed: Modelling habit formation in the real world, European Journal of Social Psychology
- Silverman & Barasch (2022), On or Off Track: How (Broken) Streaks Affect Consumer Decisions, Journal of Consumer Research
- RealNepal Gita — homepage and chapter two
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा