१.१० निद्राको परिभाषा दिन्छ: "केही छैन" भन्ने प्रत्यय अर्थात् अभावप्रत्ययमा टेकेको मनको गतिविधि। निद्रामा केही अनुभव नै हुँदैनजस्तो लाग्छ, तर व्यासभाष्य फरक तर्क गर्छ। ब्युँझँदा हामी भन्छौँ, "सुखले सुतेँ, मन प्रसन्न छ"; वा "नराम्रोसँग सुतेँ, मन भौँतारिन्छ, टिक्दैन"; वा "ढुङ्गाजस्तो गहिरो निद्रा पर्यो, हातखुट्टा भारी छन्, मन थाकेको छ"। केही अनुभव नभएको भए रातलाई यसरी सम्झन सकिँदैनथ्यो; त्यसैले निद्रा पनि मनकै एउटा प्रत्यय हो, र भाष्य थप्छ, समाधिमा यसलाई पनि अरू गतिविधिजस्तै थाम्नुपर्छ।
१.३८ ले सपना र निद्रालाई फेरि सम्झन्छ, यसपटक आधारका रूपमा: सपना वा गहिरो निद्रामा थाहा भएको कुरालाई आधार बनाएर मन स्थिर हुन सक्छ। यहाँ व्यासभाष्य एक वाक्य मात्र लेख्छ: त्यही ज्ञानलाई आधार बनाउँदा योगीको मनले त्यसैको रूप लिन्छ, र टिक्ने ठाउँ पाउँछ। यो सूत्र ध्यानका लागि मन स्थिर पार्ने उपायको सूचीमा पर्छ (१.३३–१.३९); राम्रो निद्राको विधि होइन।
आजको जीवनमा
हाम्रो पढाइमा, व्यासभाष्यका यी तीन बिहान चिन्न सजिलो छ। ब्युँझेको एक मिनेटभित्रै प्रायः थाहा हुन्छ, रात कस्तो बित्यो। सूत्रको कुरा यही हो: निद्रा मनभन्दा बाहिर छैन। पैसाको चिन्ता, कुनै झगडा, अबेरसम्म हेरेको भिडियो: रातमा जे बोकेर जान्छौँ, त्यो प्रायः बिहान फेरि भेटिन्छ।
त्यसैले बिहानलाई अङ्क नदिई चिन्न सकिन्छ। "आज प्रसन्न बिहान" वा "आज भारी बिहान" भन्नु फैसला होइन; यसले आफूलाई र वरिपरिकालाई दिन कसरी सुरु गर्ने भनेर बताउँछ। बेलुका भोलिको एउटा चिन्ता कागजमा लेखेर छुट्टै राख्न सकिन्छ। नराम्रो रात अभ्यासको असफलता होइन; मनले पार गरेको अर्को एउटा अवस्था मात्र हो।
तीन अवस्था
१
रातको पालीपछिको भारी ब्युँझाइ
एल्डरसटमा बस्ने इन्दिरा एउटा केयर होममा रातको पालीमा काम गर्छिन्, र घरमा चहलपहल भएको बेला दिउँसो सुत्छिन्। यो हप्ता हरेक दिउँसो उनी भारी भएर उठिन्, र दुई पटक छोरालाई स्कुलको झोलाको निहुँमा झपारिन्। आज बोल्नुअघि नै उनले चिनिन्: भारी ब्युँझाइ, सुस्त हातखुट्टा, धमिलो मन। उनले परिवारलाई भनिन्, "म भारी भएर उठेकी छु; दस मिनेट चुपचाप बस्न देऊ, अनि कुरा गरौँला।"
पहिलो अवस्थामा तपाईं कुन बाटो रोज्नुहुन्छ?
अङ्क छैन, सही–गलत छैन। एउटा रोज्नुहोस्, अनि अरू बाटोका कुरा पनि पढ्न सक्नुहुन्छ।
यसले एक घण्टा त कटाउला, तर भारीपन उनको बोलीमा झल्किरहन्छ। नाम दिनु सजिलो बाटो हो।
परिवारलाई के भइरहेको छ थाहा हुन्छ, र दिनका पहिला शब्द नरम हुन्छन्। रातको कुनै कुरा पहिले सच्याइरहनु पर्दैन।
निद्रा अल्छीपन होइन; यो मनकै एउटा गतिविधि हो। केही प्रमाणित गर्न निद्राबाट काट्दा प्रायः अर्को ब्युँझाइ झन् भारी हुन्छ।
एउटा सम्भावित बाटो
ब्युँझाइ कस्तो छ भनेर नाम दिऔँ, र दिनको कुराकानीअघि केही मिनेट शान्त समय मागौँ।
किन
भारी ब्युँझाइ चरित्रको खोट होइन; यो बितेर जाने अवस्था हो। नाम दिँदा छोराले आफ्नो होइन, थकाइको झर्को खेप्नुपर्दैन।
२
कोरियन भाषा परीक्षाअघिको रात
नेपालगञ्जका सागर कोरियामा काम पाउने परिवारको आशा बोकेर EPS को कोरियन भाषा परीक्षाको तयारी गर्दै छन्। उनी बीचबीचमा भिडियो हेर्दै राति एक बजेसम्म पढ्छन्, र बिहान हिजोकै शब्द मनमा दौडिरहेको अवस्थामा उठ्छन्। परीक्षाको अघिल्लो रात उनले दस बजे किताब बन्द गरे, र तीनवटा चिन्ता बिहानका लागि एउटा चिटमा लेखे। निद्रा सिद्ध त भएन, तर बिहान चिटमा लेखिएका चिन्ता मध्यरातभन्दा साना देखिए।
एउटा सम्भावित बाटो
भोलिका चिन्ता कागजमा बिसाऔँ, र रातलाई स्पष्ट अन्त्य दिऔँ।
किन
रातमा बोकेर गएको कुरा प्रायः बिहान भेटिन्छ। लेखिएको चिन्ता हराउँदैन, तर रातभरि समातिरहनुपर्दैन।
३
राति तीन बजे
इलामका हजुरबुबा पदम छोरो ऋण काढेर क्वालालम्पुर गएदेखि हरेक रात तीन बजे ब्युँझनुहुन्छ। अँध्यारोमा पल्टिएर उहाँ चिन्ता गन्नुहुन्छ: चियाबारीको बाली, ऋणको ब्याज, अघिल्लो फोनमा छोराको खोकी। आजकल उहाँ उठेर, सल ओढेर झ्यालछेउ बस्नुहुन्छ, र चियाबारीका डाँडा अँध्यारोबाट निस्किँदै गरेको हेर्नुहुन्छ। हप्तौँसम्म यसरी ब्युँझिरहेपछि बुहारी शारदाले उहाँलाई स्वास्थ्य चौकीमा पनि लगिन्।
एउटा सम्भावित बाटो
ब्युँझेको घडीसँग नलडी नरम भएर भेटौँ, र हप्तौँसम्म रहिरह्यो भने स्वास्थ्यकर्मीलाई देखाऔँ।
किन
पल्टिएर चिन्ता गन्दा रात झन् लामो हुन्छ। बिहानीसँग बस्नु त्यो घडी बिताउने नरम तरिका हो, र हेरचाह खोज्नु पनि त्यसैसँग जोडिन्छ।
एउटा वैकल्पिक अभ्यास · करिब २ मिनेट
ब्युँझेपछि उठ्नुअघि ब्युँझाइलाई नाम दिऔँ: प्रसन्न, अशान्त वा भारी। कुनै अङ्क नदिऔँ।
हिजो राति बोकेर गएको एउटा कुरा सम्झौँ: चिन्ता, झगडा वा अबेरसम्मको भिडियो।
बेलुका भोलिको एउटा चिन्ता कागजमा लेखेर छुट्टै राखौँ।
एक मिनेट बसौँ, चाहे आँखा खुलै राखौँ, र हरेक पटक सास बिस्तारै, सहज रूपमा छोडौँ।
आँखा खुला राखे पनि हुन्छ। सास सहज राखौँ; नरोकौँ, नधकेलौँ। जुनसुकै बेला रोक्न सकिन्छ। झन् असहज लागे रोकौँ: खुट्टाले भुइँ छोऔँ, अनि वरिपरि देखिने तीनवटा कुराको नाम लिऔँ।
सहयोग चाहिएमा
हप्तौँसम्म निद्रा राम्रो भएन, वा थकाइले दैनिक काममा बाधा पुर्यायो भने स्वास्थ्यकर्मीलाई देखाऔँ। यो पाठ उपचार होइन।
यसको अर्थ होइन
यो निद्राको समस्याको उपचार होइन; यसको अर्थ कम सुत्नु वा नराम्रो रातका लागि आफूलाई दोष दिनु पनि होइन।
साथमा लैजाने कुरा
निद्रा मनकै गतिविधि हो; रातमा के बोकेर गयौँ, बिहानले प्रायः देखाउँछ।
बिहानलाई अङ्क नदिई नाम दिऔँ।
आफैँलाई सोधौँ
आजको ब्युँझाइ कस्तो थियो: प्रसन्न, अशान्त वा भारी?
रातमा बोकेर गएको कुन कुरा अलि चाँडै बिसाउन सकिन्थ्यो?
म भारी भएर उठेको बेला वरिपरिका कसलाई थाहा हुनुपर्छ?
यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।
परिवारमा कुरा गरौँ
बिहानको चियामा हरेकले एक शब्दमा भनौँ, कसरी उठेँ: प्रसन्न, अशान्त वा भारी; कसैले त्यसलाई नसच्याओस्।