१.३३ देखि ग्रन्थले मन स्थिर पार्ने उपाय गनाउँछ। १.३५ सूक्ष्म इन्द्रिय-अनुभव हो: व्यासभाष्यअनुसार नाकको टुप्पामा ध्यान अडाउँदा दिव्य गन्धको, जिब्रोको टुप्पामा रसको, तालुमा रूपको अनुभव हुन्छ, र यस्ता अनुभवले मन बाँध्छन्, शङ्का हटाउँछन्। यो सामान्य रूपमा केही सुन्नु वा चाख्नु होइन। १.३६ शोकरहित, उज्यालो अनुभव हो: भाष्य यसलाई हृदयकमलमा राख्छ, जहाँ मन आकाशजस्तै उज्यालो हुन्छ, र "म छु" मा मात्र टिक्दा छालबिनाको महासागरजस्तो हुन्छ। १.३७ रागरहित मनलाई विषय बनाउँछ, र १.३८ सपना र निद्राको ज्ञानलाई।
अनि १.३९ ले सूची खुला छोड्छ: अथवा आफूलाई मन पर्ने कुरामा ध्यान गरेर। व्यासभाष्य छोटो छ: जे रुच्छ, त्यसैमा ध्यान गरौँ; त्यहाँ स्थिर भएको मन अन्यत्र पनि स्थिर हुन्छ। अरूजस्तै यो पनि ध्यानको आधार हो, मन उभिने ठाउँ। ग्रन्थ सबैलाई एउटै विषय थोप्दैन।
आजको जीवनमा
हाम्रो पढाइमा, अडिन सिक्ने काम प्रिय कुराबाट सजिलै सुरु हुन्छ: बिहानीको माछापुच्छ्रे, भजनको एउटा हरफ, घरको पूजाकोठाको मूर्ति, हुर्केको गाउँछेउको खोलाको आवाज। १.३९ अघिका आधारले विषय कस्तो होस् भन्ने सङ्केत दिन्छन्: शान्त, भित्रतिर लैजाने, र लोभबाट मुक्त। मन पर्ने खानाको भिडियो वा नयाँ कुराको अन्तहीन धार यसको उल्टो हो; यसले अडाउँदैन, तान्छ।
हामी १.३५ का सूक्ष्म अनुभव वा १.३६ को उज्यालो अवस्थामा पुगेको दाबी गर्दैनौँ। हामी १.३९ को खुला ढोका मात्र लिन्छौँ। व्यासभाष्य भन्छ, एक ठाउँमा पाएको स्थिरता अर्को ठाउँमा पनि सर्छ; हामी यसलाई सानो रूपमा गरेर हेरौँ।
तीन अवस्था
१
आमा डब्लमको फोटो
मिङ्मा टोकियोको एउटा रेस्टुरेन्टमा काम गर्छन्, र राम्रो भिसामा बस्न मिल्ने N2 जापानी भाषा परीक्षाको तयारी गर्दै छन्। दस घण्टाको पालीपछि केही मिनेटमै उनको मन व्याकरणको किताबबाट चिप्लिन्छ। टेबलमाथि बुबाले खुम्बुको गाउँबाट खिचेको आमा डब्लमको फोटो छ। अब किताब खोल्नुअघि उनी एक मिनेट चुपचाप त्यो फोटो हेर्छन्, र मन भाग्दा फेरि त्यहीँ फर्किन्छन्।
पहिलो अवस्थामा तपाईं कुन बाटो रोज्नुहुन्छ?
अङ्क छैन, सही–गलत छैन। एउटा रोज्नुहोस्, अनि अरू बाटोका कुरा पनि पढ्न सक्नुहुन्छ।
मेहनत महत्त्वपूर्ण छ, तर हरेक केही मिनेटमा चिप्लने मनलाई थप जबरजस्तीले सघाउँदैन। पहिले उभिने ठाउँ चाहिन्छ।
उनी स्थिरता सजिलै आउने ठाउँबाट सुरु गर्छन्, र त्यसलाई कामसम्म ल्याउँछन्। मन भाग्दा फर्किने बाटो पनि थाहा हुन्छ।
ती मन पर्छन्, तर अडाउँदैनन्, तान्छन्; एउटाले अर्को माग्छ। अडाउने कुरा शान्त हुन्छ, र केही माग्दैन।
एउटा सम्भावित बाटो
मन पर्ने कुरामा एक मिनेटबाट सुरु गरौँ, अनि त्यो स्थिरता किताबसम्म लैजाऔँ।
किन
हिमालले उनीसँग केही माग्दैन, कतै तान्दैन। १.३९ ले दिएको छुटअनुसार त्यहीँबाट सुरु गर्दा कडा कामअघि मनले उभिने ठाउँ पाउँछ।
२
स्तूपको परिक्रमा
डोल्माको बौद्धमा सानो थाङ्का पसल छ, र यो वर्ष भाडा बढ्यो, पर्यटक भने फर्किएनन्। हरेक बिहान पसल खोल्नुअघि उनी माने घुमाउँदै स्तूपको परिक्रमा गर्छिन्, आँखा सेतो गुम्बज र माथिको सुनौलो भागमा राखेर। दोस्रो फन्कोसम्म उनको मन घरबेटीतिर दौडन छोडिसकेको हुन्छ। त्यस दिन पछि उनले घरबेटीलाई फोन गरिन्, र शान्त भएर भाडा तिर्न तीन महिना मागिन्।
एउटा सम्भावित बाटो
डर लाग्ने कुराको सामना गर्नुअघि मनलाई मन पर्ने कुरामा केही मिनेट दिऔँ।
किन
भाडाको चिन्ता साँचो नै थियो। तर कतै स्थिर भएको मन फोनमा पनि अलि स्थिर रहन सक्यो।
३
गणितअघि लालीगुराँस
डडेल्धुराकी कक्षा नौकी बर्षालाई स्कुलपछाडिको डाँडाको लालीगुराँस कोर्न खुब मन पर्छ। बुबा भन्नुहुन्छ, वार्षिक परीक्षा एक महिनामा छ, चित्र कोर्नु समय खेर फाल्नु हो। एक साँझ उनले बुबालाई देखाइन्: एउटा फूलमा दस मिनेट चुपचाप, अनि गणितका हिसाबसँग पहिलेभन्दा अलि लामो बस्न सकिने। बुबाको चिन्ता हटेन, तर उहाँले मान्नुभयो: पहिले फूल, अनि गणित।
एउटा सम्भावित बाटो
मन पर्ने कुरालाई स्थिरता सुरु हुने ठाउँ बनाऔँ, र त्यसलाई कडा कामसम्म लैजाऔँ।
किन
मन पर्ने कुराले पढाइको समय खोसिरहेको थिएन; त्यहीँ उनको ध्यानले अडिन सिक्दै थियो। व्यासभाष्यले १.३९ मा लेखेको एक वाक्य पनि यतै देखाउँछ।
एउटा वैकल्पिक अभ्यास · करिब ३ मिनेट
शान्त र नजिकै भएको, वा सजिलै मनमा ल्याउन सकिने, मन पर्ने एउटा कुरा रोजौँ: डाँडा, फूल, दियो वा भजनको एउटा हरफ।
एक देखि तीन मिनेट त्यसमै ध्यान अडाऔँ; हेरिरहेको भए आँखा खुलै राखौँ।
मन भाग्दा थाहा पाऔँ, र बिस्तारै फर्कौँ।
त्यसपछि अर्को कामतिर लागौँ, र त्यो कसरी सुरु गर्छौँ, याद मात्र गरौँ। केही बदलिनैपर्छ भन्ने छैन।
आँखा खुला राखे पनि हुन्छ। सास सहज राखौँ; नरोकौँ, नधकेलौँ। जुनसुकै बेला रोक्न सकिन्छ। झन् असहज लागे रोकौँ: खुट्टाले भुइँ छोऔँ, अनि वरिपरि देखिने तीनवटा कुराको नाम लिऔँ।
यसको अर्थ होइन
यसको अर्थ १.३५ सामान्य सुनाइ वा स्वाद हो, वा जुनसुकै रमाइलो कुरा, जति नै तान्ने भए पनि, मन स्थिर पार्ने उचित विषय हो भन्ने होइन।
साथमा लैजाने कुरा
१.३९ ले सूची खुला छोड्छ: जसले मन अडाउँछ, त्यहीँबाट सुरु गरौँ।
एक ठाउँमा पाएको स्थिरता अर्को ठाउँसम्म लैजान सकिन्छ; सानो रूपमा गरेर हेरौँ।
आफैँलाई सोधौँ
मलाई मन पर्ने, शान्त र मसँग केही नमाग्ने कुरा के हो?
मलाई मन पर्ने कुन कुराले मलाई अडाउनुको सट्टा तान्छ?
मन पर्ने कुरामा अडिएपछि अर्को काम मैले कसरी सुरु गरेँ?
यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।
परिवारमा कुरा गरौँ
हरेकले हेर्न वा सुन्न मन पर्ने एउटा शान्त कुरा सुनाऔँ, र तीमध्ये एउटामा सबै सँगै एक मिनेट बसौँ।