गुणत्रयविभागयोग
बाँध्ने प्रवृत्ति चिनौँ२७ श्लोक · ४ खण्डसत्त्व, रज र तमले अनुभव, व्यवहार र आसक्तिलाई कसरी प्रभावित गर्छन् भन्ने व्याख्या छ। गुणहरूको प्रभाव चिन्नु, तिनबाट नबहनु र अविचल भक्तिद्वारा गुणातीत अवस्थातर्फ बढ्नु यस अध्यायको केन्द्र हो।
ज्ञान र सृष्टिको आधार · तीन गुणको पहिचान · गुण र बन्धनको फल · गुणातीतको आचरण
दृश्यहरू
४अध्यायलाई चित्रमा: हरेक दृश्यमा आजको जीवनका झ्याल
खण्डहरू
ज्ञान र सृष्टिको आधार
सृष्टिमा प्रकृति र ईश्वरीय बीजको सम्बन्ध गर्भ र पिताको उपमाबाट व्यक्त गरिएको छ। यसपछि संसारका अनुभव त्रिगुणबाट कसरी आकार लिन्छन् भन्ने विवेचना सुरु हुन्छ। उद्देश्य उत्पत्तिको आध्यात्मिक आधार र मुक्तिको सम्भावना बुझाउनु हो।
तीन गुणको पहिचान
सत्त्वले प्रकाश, रजले सक्रिय तृष्णा र तमले अज्ञान वा जडता बढाउँछ। एउटै व्यक्तिमा समयअनुसार तीनै गुण बदलिरहन सक्छन्। यी स्थायी मानवीय लेबल होइनन्; आफ्ना वर्तमान प्रवृत्ति चिन्न प्रयोग गर्ने विवेचनाका साधन हुन्।
गुण र बन्धनको फल
गुणसँगको आसक्तिले कर्म, अनुभव र जन्मगतिमा प्रभाव पार्छ भन्ने धार्मिक दृष्टि यहाँ छ। सत्त्व पनि सुख वा ज्ञानमा आसक्ति भए बन्धन बन्न सक्छ। अन्तिम लक्ष्य केवल आफूलाई सात्त्विक ठान्नु होइन, गुणको क्रियालाई जानेर त्यसको परतिर जानु हो।
गुणातीतको आचरण
गुणको उदय वा लयप्रति रागद्वेष नबढाउनु, समभाव राख्नु र कर्तृत्वको अभिमान घटाउनु गुणातीतका लक्षण हुन्। यस्तो साक्षीभाव निष्क्रिय उदासीनता होइन। अविचल भक्तिले यस आन्तरिक स्वतन्त्रताको मार्ग पूरा गर्छ।
आजको जीवनमा
कहिले मन स्पष्ट र शान्त हुन्छ, कहिले धेरै चाहनाले हतारिन्छ, कहिले काम सुरु गर्नै जाँगर हुँदैन। तीन गुणको वर्णनलाई यस्ता अनुभवबारे सोच्ने परम्परागत ढाँचाका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यो वैज्ञानिक व्यक्तित्व परीक्षण होइन, न त बच्चालाई स्थायी रूपमा “असल” वा “खराब” छुट्याउने आधार हो।
पढ्न गाह्रो भएको बेला आफूलाई दोष दिनुभन्दा परिस्थिति हेरौँ: थाकेका छौँ, काम अस्पष्ट छ, वा धेरै तुलना गरिरहेका छौँ? आराम, स्पष्ट सानो काम र शिक्षकको सहयोग उपयोगी हुन सक्छ। सामान्य थकान वा विश्रामलाई नै दोष ठान्नु हुँदैन।
सफल हुँदा घमण्ड र असफल हुँदा निराशाले तुरुन्त दिशा नबदलोस् भनेर आफ्ना प्रतिक्रिया हेर्न सकिन्छ। परिवारले पनि “तिमी अल्छी हौ” भन्नुभन्दा कुन बानी परिवर्तन गर्न सहयोग चाहिन्छ भनेर सोध्न सक्छन्। उद्देश्य अरूलाई वर्गीकरण गर्नु होइन, आफ्नो व्यवहार बुझेर सुधार्नु हो।
- मनको अवस्था र त्यसको असर चिन्न खोजौँ।१४.६१४.७१४.८
- आफू वा साथीलाई स्थायी दोषको नाम नदिऔँ।१४.१०
- सिकाइका लागि शान्त र स्पष्ट वातावरण बनाऔँ।१४.११
- लगातार तुलना र चाहनाले ध्यान तानेको छ कि हेरौँ।१४.१२
- काम सुरु गर्न गाह्रो भए एउटा सम्भव कदम रोजौँ।१४.१३
- प्रशंसा र आलोचनामा सोचेर प्रतिक्रिया दिऔँ।१४.२४१४.२५
- आफ्ना बानी बदलिन सक्छन् भन्ने विश्वास राखौँ।१४.१०१४.२२
परिवार वा कक्षामा कुरा गरौँ
पढाइमा ध्यान नलाग्दा आफूलाई दोष नदिई बदल्न सक्ने एउटा परिस्थिति के हो?
आजको जीवनसँग जोडिएका कुरा श्लोकबाट प्रेरित व्यावहारिक व्याख्या हुन्; ती संस्कृत श्लोकको सीधा अनुवाद होइनन्।
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org