सूत्र १.४१
क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः ॥
॥ १.४१ ॥रोमन लिपिमा (IAST)
kṣīṇavṛtterabhijātasyeva maṇergrahītṛgrahaṇagrāhyeṣu tatsthatadañjanatā samāpattiḥ
शब्दार्थ
मस्यौदाक्षीण-वृत्तेः अभिजातस्य इव मणेः ग्रहीतृ-ग्रहण-ग्राह्येषु तद्-स्थ-तद्-अञ्जनता समापत्तिः
- क्षीणkṣīṇa
- घटेको
- वृत्तेःvṛtteḥ
- तरङ्ग भएको (मनको)
- अभिजातस्यabhijātasya
- उत्तम, निर्मल
- इवiva
- जस्तै
- मणेःmaṇeḥ
- मणि, स्फटिक
- ग्रहीतृgrahītṛ
- जान्ने
- ग्रहणgrahaṇa
- जान्ने साधन, इन्द्रिय
- ग्राह्येषुgrāhyeṣu
- जानिने वस्तुमा
- तद्tad
- त्यसमा
- स्थstha
- टिकेको
- तद्tad
- त्यसको
- अञ्जनताañjanatā
- रङ लिनु
- समापत्तिःsamāpattiḥ
- एकरूप हुनु
शब्दार्थ संस्कृत विज्ञको समीक्षा कुरिरहेको मस्यौदा हो।
सरल अर्थ
तरङ्ग घटेको मन निर्मल स्फटिकजस्तै हुन्छ: जान्ने, जान्ने साधन वा जानिने वस्तु, जसमा टिक्छ त्यसैको रङ लिन्छ। यसैलाई समापत्ति भनिन्छ।
अर्थ
वृत्ति क्षीण भएको चित्त निर्मल मणिजस्तै हुन्छ; ज्ञाता, ज्ञानको साधन वा ज्ञेयमध्ये जसमा टिक्छ, त्यसकै आकार ग्रहण गर्छ। यसलाई समापत्ति भनिन्छ।
खण्डको प्रसङ्ग · निर्मल मणिदेखि निर्बीज समाधिसम्म
मणिको उपमाले विषयको आकार ग्रहण गर्ने समापत्ति बुझाउँछ। त्यसपछि स्थूल र सूक्ष्म विषयका, विकल्प मिसिएका र विकल्प क्षीण भएका समापत्ति, ऋतम्भरा प्रज्ञा तथा त्यसका संस्कारको समेत निरोधको चर्चा हुन्छ। यी भेद धैर्यपूर्वक पढ्दा खुल्छन्; यिनको अर्थ सामान्य एकाग्रता वा काममा डुब्ने अनुभवभन्दा गहिरो छ।
यो व्याख्या यस खण्डका सबै सूत्रको साझा हो। (सूत्र १.४०–१.५१)
दृष्टान्त · सूत्र १.४१
निर्मल स्फटिक
सूत्र आफैँ मनलाई उत्तम मणिसँग दाँज्छ। व्यासभाष्य थप्छ: स्फटिकको छेउमा जे राखिन्छ, स्फटिक त्यसैको रङमा देखिन्छ। सफा भएको मन पनि जुन वस्तुमा अडिन्छ, त्यसैको रूपमा चम्किन्छ, आफ्नो रङ थप्दैन।
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा