सूत्र ३.१३
एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥
॥ ३.१३ ॥रोमन लिपिमा (IAST)
etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ
शब्दार्थ
मस्यौदाएतेन भूत-इन्द्रियेषु धर्म-लक्षण-अवस्था-परिणामाः व्याख्याताः
- एतेनetena
- यसैले
- भूतbhūta
- पञ्चभूत
- इन्द्रियेषुindriyeṣu
- र इन्द्रियमा
- धर्मdharma
- रूप, गुण
- लक्षणlakṣaṇa
- समयको चिह्न: बितेको, अहिलेको, आउने
- अवस्थाavasthā
- अवस्था, नयाँ वा पुरानो हुनु
- परिणामाःpariṇāmāḥ
- बदलावहरू
- व्याख्याताःvyākhyātāḥ
- व्याख्या भए
शब्दार्थ संस्कृत विज्ञको समीक्षा कुरिरहेको मस्यौदा हो।
सरल अर्थ
मनको बदलावबारे भनेकै कुराले पञ्चभूत र इन्द्रियका तीन किसिमका बदलाव पनि बुझाउँछ: रूपको, समयको र अवस्थाको।
अर्थ
यसैबाट भूत र इन्द्रियका धर्म, लक्षण र अवस्थाका परिवर्तनको पनि व्याख्या हुन्छ।
खण्डको प्रसङ्ग · परिणाम र क्रम
सूत्रहरूले मानसिक प्रवृत्तिको परिवर्तनलाई धर्म, लक्षण र अवस्थाका परिणामबाट बुझाउँछन्। बिस्तारै पढ्दा तर्कका पाइला एक-एक गरी पछ्याउन सकिन्छ। गुण र संस्कार दार्शनिक पद हुन्, विज्ञानले नापेका स्नायविक पदार्थ होइनन्।
यो व्याख्या यस खण्डका सबै सूत्रको साझा हो। (सूत्र ३.९–३.१५)
दृष्टान्त · व्यासभाष्य ३.१३
सुनको भाँडो
व्यासभाष्यको उदाहरण: सुनको भाँडो फुटाएर अर्कै बनाइँदा भाँडोको रूप बदलिन्छ, सुन बदलिँदैन। बदलिने कुरा रूप, अर्थात् धर्म हो; त्यसलाई बोक्ने धर्मी उही रहन्छ। ३.११–३.१२ मा मनबारे पनि यही भनिएको थियो: छरिनु र एकाग्र हुनु आउँछन्, जान्छन्; मन उही रहन्छ।
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा