सूत्र ४.१७
तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ॥
॥ ४.१७ ॥रोमन लिपिमा (IAST)
taduparāgāpekṣitvāccittasya vastu jñātājñātam
शब्दार्थ
मस्यौदातद्-उपराग-अपेक्षित्वात् चित्तस्य वस्तु ज्ञात-अज्ञातम्
- तद्tad
- त्यसको (वस्तुको)
- उपरागuparāga
- रङ लाग्नु
- अपेक्षित्वात्apekṣitvāt
- चाहिने भएकाले
- चित्तस्यcittasya
- मनको
- वस्तुvastu
- वस्तु
- ज्ञातjñāta
- थाहा भएको
- अज्ञातम्ajñātam
- वा थाहा नभएको
शब्दार्थ संस्कृत विज्ञको समीक्षा कुरिरहेको मस्यौदा हो।
सरल अर्थ
मनलाई वस्तुको रङ लागे मात्र त्यो वस्तु थाहा हुन्छ; रङ नलागे थाहा हुँदैन।
अर्थ
वस्तुले चित्तलाई प्रभावित गरे वा नगरेअनुसार त्यो ज्ञात वा अज्ञात हुन्छ।
व्याख्या
कुनै वस्तु कहिले थाहा हुन्छ, कहिले हुँदैन; किन? व्यासभाष्य एउटा उपमाले उत्तर दिन्छ: विषय चुम्बकजस्ता हुन्, मन फलामजस्तो; विषयले मनलाई तानेर रङ दिन्छन्। जुन वस्तुको रङ मनमा लाग्यो, त्यो थाहा हुन्छ; बाँकी थाहा हुँदैनन्। १.४ मा मन चुम्बक थियो, द्रष्टाको नजिक; यहाँ विषय चुम्बक हुन्, मनलाई तान्ने। वस्तु कहिले थाहा हुने, कहिले नहुने भएकाले मन बदलिने कुरा हो भन्ने देखिन्छ। यसले अर्को सूत्रको आधार बनाउँछ: मनलाई जान्ने द्रष्टा भने बदलिँदैन (४.१८)।
दृष्टान्त · व्यासभाष्य ४.१७
चुम्बक र फलाम
व्यासभाष्य भन्छ, विषयहरू चुम्बकजस्ता हुन् र मन फलामजस्तो। विषयले मनलाई आफूतिर तानेर आफ्नै रङ दिन्छन्। जुन विषयको रङ मनमा लाग्छ, त्यही थाहा हुन्छ; अरू थाहा हुँदैनन्। १.४ मा मन चुम्बक थियो; यहाँ चुम्बक विषय हुन्।
आजको लागि
आज याद गरौँ: जे किन्ने सोचेका छौँ, बाटोभरि त्यही देखिन्छ; बाँकी कुरा छेउबाटै जान्छन्।
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा