सूत्र ४.२३
द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥
॥ ४.२३ ॥रोमन लिपिमा (IAST)
draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārtham
शब्दार्थ
मस्यौदाद्रष्टृ-दृश्य-उपरक्तम् चित्तम् सर्व-अर्थम्
- द्रष्टृdraṣṭṛ
- द्रष्टा, हेर्ने
- दृश्यdṛśya
- देखिने
- उपरक्तम्uparaktam
- रङिएको
- चित्तम्cittam
- मन
- सर्वsarva
- सबै
- अर्थम्artham
- विषय समात्ने
शब्दार्थ संस्कृत विज्ञको समीक्षा कुरिरहेको मस्यौदा हो।
सरल अर्थ
द्रष्टा र दृश्य दुवैको रङ लागेको मनले सबै कुरा समात्न सक्छ।
अर्थ
द्रष्टा र दृश्य दुवैबाट प्रभावित चित्त सबै प्रकारका विषय ग्रहण गर्न समर्थ हुन्छ।
खण्डको प्रसङ्ग · चित्त र चेतना
चित्तलाई बोधको विषय मानिएको छ, स्वप्रकाश चेतना होइन। पुरुष र चित्त मस्तिष्कको कुनै भाग र एउटा विचार मात्र होइनन्। यी दार्शनिक पद हुन्; आधुनिक स्नायुविज्ञानका प्रश्न फरक छन् र त्यसले यो तत्त्वदर्शन सीधै प्रमाणित गर्दैन।
यो व्याख्या यस खण्डका सबै सूत्रको साझा हो। (सूत्र ४.१८–४.२४)
दृष्टान्त · व्यासभाष्य ४.२३
दुवैको रङ लिने स्फटिक
व्यासभाष्य भन्छ, मनमा एकातिर सोचिने वस्तुको रङ लाग्छ, अर्कोतिर मन हेर्ने पुरुषसँग जोडिन्छ। त्यसैले मन विषय पनि देखिन्छ, विषयलाई जान्ने पनि; आफैँ चेतन नभए पनि चेतनजस्तो। भाष्य यस्तो मनलाई स्फटिकजस्तो भन्छ, र यसैले यसलाई "सर्वार्थ", सबै कुरा समात्ने भनिन्छ। यही समानताले झुक्किएर कोही मनलाई नै चेतन ठान्छन्, भाष्य भन्छ।
मुख्य शब्द
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org · अर्थ र व्याख्या: एआईको सहायताले लेखिएको मस्यौदा