२.३३ भन्छ, यम र नियमविरुद्धका विचारले सताउँदा तिनका विपरीत भाव मनमा ल्याऔँ: यसैलाई प्रतिपक्षभावना भनिन्छ। व्यासभाष्य उदाहरण दिन्छ: "म यसलाई मार्छु, झुट बोल्छु, यसको सम्पत्ति लिन्छु" भन्ने विचार उठ्दा साधक सम्झन्छ, यस्ता विचार छोडेर म योगको शरणमा आएँ; तिनलाई फेरि समात्नु कुकुरले आफैँले छादेको फेरि चाटेजस्तो हो।
२.३४ ले जाँच्ने तरिका दिन्छ: हानिकारक काम आफैँ गरिएको, गराइएको वा समर्थन गरिएको हुन सक्छ; त्यसको जरा लोभ, रिस वा मोह हुन सक्छ; त्यो हलुका, मध्यम वा तीव्र हुन सक्छ; र त्यसको फल अनन्त दुःख र अज्ञान हो। यो "सधैँ सकारात्मक सोचौँ" भन्दा धेरै ठोस अभ्यास हो।
आजको जीवनमा
हाम्रो पढाइमा, रिस आफैँमा गलत होइन; रिसले प्रायः कुनै साँचो चासो देखाउँछ। समस्या अर्को वाक्यमा हुन्छ: अपमान गर्ने, बदला लिने, वा अर्काको निजी कुरा खोल्ने चाहनामा।
रिस उठेपछि पहिलो मस्यौदा तुरुन्त नपठाऔँ। चासो र चोट दिने चाहना छुट्याऔँ। चासो राख्ने तर चोट हटाउने वाक्य लेखौँ, अनि संवाद, सीमा, माफी वा सहयोग, के चाहिन्छ, तय गरौँ।
तीन अवस्था
१
काकीको टिप्पणी
दाङकी पुष्पाका काकीले परिवारको WhatsApp समूहमा पुष्पाको बिहेबारे अन्यायपूर्ण टिप्पणी लेखिन्। रिसमा पुष्पाले जवाफ लेखिन्, जसमा काकीको छोराको पुरानो, निजी गल्ती पनि थियो। पठाउनुअघि उनले फोन टेबलमा राखिन् र चिया बनाइन्। फर्केर उनले नयाँ जवाफ लेखिन्: "काकी, यो कुराले मलाई चित्त दुख्यो; समूहमा यस्तो कुरा नगरौँ।"
पहिलो अवस्थामा तपाईं कुन बाटो रोज्नुहुन्छ?
अङ्क छैन, सही–गलत छैन। एउटा रोज्नुहोस्, अनि अरू बाटोका कुरा पनि पढ्न सक्नुहुन्छ।
केहीबेर जितेजस्तो लाग्छ, तर झगडा चर्किन्छ र अर्को निर्दोष मान्छे घाइते हुन्छ। २.३४ भन्छ, यस्ता विचारको फल दुःख नै हो।
चासो पनि भनियो, सम्बन्धको ढोका पनि खुला रह्यो। यो रिसलाई दबाउनु होइन, बाटो दिनु हो।
दबाइएको रिस हराउँदैन, अर्को बाटो खोज्छ। अहिले सीमा भन्नु पछि बदला लिनुभन्दा सफा हुन्छ।
एउटा सम्भावित बाटो
टिप्पणीको जवाफ दिऔँ र सीमा भनौँ, अर्काको निजी कुरा नखोली।
किन
चासो जोगियो, बदला छुट्यो। भोलि पनि आफू उभिन सक्ने वाक्य यही हो।
२
रातिको पालीपछि पोखिएको दूध
काठमाडौँको एउटा सानो फ्ल्याटमा रञ्जु रातिको पाली सकेर भर्खर घर आएकी थिइन्, चार वर्षको छोराले टेबलभरि दूध पोखिदियो। मुखमा आयो, "तँ सधैँ सबै बिगार्छस्!" उनले एकपटक बिस्तारै सास छोडिन्, र भनिन्, "दूध पोखियो; आऊ, सँगै पुछौँ।"
एउटा सम्भावित बाटो
थकाइमा आएको पहिलो वाक्य बोल्नुअघि एकपटक सास छोडौँ, र बच्चाको होइन, घटनाको कुरा गरौँ।
किन
"तँ सधैँ" भन्ने वाक्य बच्चाको मनमा लामो समय बस्छ। घटनाको कुरा गर्दा सच्याउन सजिलो हुन्छ।
३
सोलको सुपरभाइजर
सोलको एउटा कारखानामा काम गर्ने प्रकाशले सुपरभाइजरको बारम्बारको गालीबारे तीन पटक शान्त भएर कुरा उठाइसकेका छन्, तर अझै उस्तै छ। उनलाई सबैका सामु सुपरभाइजरमाथि कराउन मन लाग्छ। बरु उनले आप्रवासी कामदार सहायता केन्द्रमा फोन गर्ने र लिखित उजुरी दिने निर्णय गरे।
एउटा सम्भावित बाटो
रिसलाई उचित बाटो दिऔँ: लिखित उजुरी र सहयोग।
किन
प्रतिपक्षभावनाको अर्थ अन्याय सहनु होइन। हानि नगर्ने तर दृढ बाटो रोज्नु हो।
एउटा वैकल्पिक अभ्यास · करिब ३ मिनेट
सुरक्षित भए पहिलो मस्यौदा पठाउन केहीबेर रोकौँ।
साँचो चासो र चोट दिने चाहना छुट्टाछुट्टै लेखौँ।
चासो राख्ने तर चोट हटाउने जवाफ लेखौँ।
संवाद, सीमा, माफी वा सहयोग: के चाहिन्छ, तय गरौँ।
जुनसुकै बेला रोक्न सकिन्छ। मन झन् भारी भए रोकौँ: खुट्टाले भुइँ छोऔँ, अनि वरिपरि देखिने तीनवटा कुराको नाम लिऔँ।
सहयोग चाहिएमा
रिसले आफू वा अरूलाई हानि गर्ला जस्तो लागे, भरोसाको मान्छेसँग वा स्थानीय सहयोग सेवासँग तुरुन्तै कुरा गरौँ।
यसको अर्थ होइन
यसले रिस अस्वीकार, जबरजस्ती क्षमा वा असुरक्षित संवादमा बसिरहन माग्दैन।
साथमा लैजाने कुरा
चासो राखौँ; चोट दिने तरिका फेरि सोचौँ।
सीमा पनि रचनात्मक विकल्प हुन सक्छ।
आफैँलाई सोधौँ
चोट दिने चाहनामुनि मेरो साँचो चासो के हो?
भोलि पनि म कुन जवाफमा उभिन सक्छु?
मैले चोट दिइसकेको भए अझै कस्तो सुधार सम्भव छ?
यी प्रश्न मनमनै सोच्नका लागि हुन्; यहाँ केही लेख्नु वा पठाउनु पर्दैन।
परिवारमा कुरा गरौँ
काल्पनिक झगडामा एउटा कडा र एउटा दृढ तर सम्मानजनक जवाफ लेखौँ। कुनले के जोगाउँछ, के बिगार्छ, कुरा गरौँ।